Soğuk Stres Koşulları Altında Bıldırcın Karma Yemlerine İlave Edilen Saponin Bakımından Zenginleştirilmiş Çöven Ekstraktının Performans ve Kan Parametreleri Üzerine Etkileri

Bu çalışmada, karma yeme ilave edilen saponin bakımından zenginleştirilmiş çöven ekstraktının (SZÇE), soğuk stresine maruz bırakılan Japon bıldırcınlarında performans, karkas özellikleri, kan parametreleri ve ölüm oranı üzerine etkileri araştırılmıştır. Toplam olarak 90 adet 15 günlük bıldırcın, her tekerrürde 10 bıldırcının bulunduğu 3 tekerrürlü 3 gruba ayrılmıştır. Tüm grupların başlangıç canlı ağırlıkları dengelenmiştir. Gruplardaki cinsiyet oranı 10 erkek ve 20 dişi olacak şekilde düzenlenmiştir. Bıldırcınlar, çalışma süresince sıcaklık kontrollü odalarda tel kafeslerde barındırılmıştır. Mısır ve soya küspesine dayalı temel yemi tüketen grup kontrol grubunu ve temel yeme 50 ve 100 ppm SZÇE ilave edilen gruplar ise SZÇE-50 ve SZÇE-100 gruplarını oluşturmuştur. Çalışma 15-43 gün boyunca sürmüştür. Deneme sonunda performans, karkas özellikleri, ölüm oranı, serum düşük yoğunluklu lipoprotein (LDL) kolesterol, alanin aminotransferaz (ALT) ve aspartat aminotransferaz (AST) düzeyleri bakımından gruplar arasında farklılık tespit edilmemiştir (P>0.05). Serum glikoz (P<0.01), ürik asit (P<0.01), trigliserit (P<0.05), toplam kolesterol (P<0.05) düzeyleri bakımından en düşük değerlerin ve yüksek yoğunluklu lipoprotein (HDL) kolesterol (P<0.01) düzeyi bakımından ise en yüksek değerin SZÇE-50 grubunda olduğu belirlenmiştir. Sonuç olarak; bu çalışmada kullanılan SZÇE dozlarının performans, karkas özellikleri ve ölüm oranını olumlu veya olumsuz yönde etkilemediği, ancak SZÇE'nin 50 ppm'lik dozunun bazı kan parametrelerini olumlu yönde etkilediği tespit edilmiştir.

In this study, the effects of supplementation of coven extract with enriched saponin content (SECE), to the diet on performance, carcass traits, blood parameters and mortality rate of Japanese quails exposed to cold stress were investigated. A total of 90 fifteen-day-old quails were divided into 3 treatment groups consisting of 10 birds of 3 replicates. All groups were balanced according to initial live weight. Gender ratio of the groups was adjusted to be 10 male and 20 female. Birds were kept in wire cages in temperature-controlled room during the study. Experimental groups were designated as follows: C (Control group), the group fed on corn-soybean meal-based diet; SECE-50 and SECE-100, the group fed the basal diet supplemented with 50 and 100 ppm of SECE. The study was carried out during 15-43 days. At the end of the treatment, there were no significant difference among the treatment groups in terms of performance, carcass traits, mortality rates, low-density lipoprotein (LDL) cholesterol, alanine aminotransferase (ALT) and aspartate aminotransferase (AST) levels (P>0.05). In group SECE-50, serum glucose (P<0.01), uric acid (P<0.01), triglycerides (P<0.05) and total cholesterol (P<0.05) levels were found lower while serum high density lipoprotein (HDL) and cholesterol levels (P<0.01) were higher.

In conclusion; the doses of SECE used in this study didn't positively or negatively influence the performance, carcass traits and mortality rates. However, dose of SECE-50 affected some blood parameters positively.

Giriş

Soğuk stresi hayvanlarda immun sistem üzerine baskılayıcı etki göstermektedir[1]. Yoğun stres altındaki hayvanlarda özellikle hücre membranlarında lipit peroksidasyonu sonucu hücre ve doku hasarlarına neden olan hidrojen peroksit (H₂O₂), hidroksil radikal (HO-) ve superoksit anyon radikali (O₂-) gibi reaktif oksijen türleri (ROS) oluşmaktadır[2]. ROS normal metabolizma sırasında mitokondride oluşmaktadır. Hücresel mekanizmaların bu reaktif metabolitleri temizleyemediği durumlarda toksisite, biyomembranlarda lipit peroksidasyonu gerçekleşmektedir[3]. Normalde bu aktif metabolitler, mitokondri düzeyinde indirgenmiş glutatyon (GSH), glutatyon peroksidaz (GSH-Px) ve superoksit dismutaz (SOD) tarafından hızlıca zararsız metabolitlerine dönüştürülmektedir. Fakat oksidatif stres durumlarında ya da endojen antioksidan sistemlerdeki aksaklıklarda mitokondri tarafından üretilen ROS miktarı antioksidan kapasitesinin üstünde olmaktadır. Dolayısı ile antioksidan sistemden kaçan ROS lipit peroksidasyonuna neden olarak hücre fonksiyonlarının bozulmasına hatta hücre ve doku hasarlarına neden olmaktadır[3]. Hayvanlarda soğuk stresinin olumsuz etkilerini azaltmak amacıyla yeme antioksidan ile immun sistemi ve antioksidan sistemi destekleyici çeşitli katkılar kullanılmaktadır[4].

Hayvan besleme alanında antibiyotik, hormon vb. gibi büyütme faktörleri ve verim arttırıcı katkı maddelerinin yasaklanmasından sonra doğal ve güvenilir alternatifler araştırıcıların ilgisini çekmiştir. Bu bağlamda organik asitler, probiyotikler, prebiyotikler, biyoenzimler, aromatik bitki ve esansiyel yağlar gibi alternatif katkılar güncellik kazanmıştır. Aromatik bitkiler ve esans yağları doğal olmaları ve içerdiği birçok aktif bileşenlerden dolayı yüzyıllardır alternatif tıpta kullanılmaktadır ve her sahada bilim adamları tarafından araştırma konusu olmuştur. Aromatik bitkiler ve esans yağları çiftlik hayvanlarının yemlerinde antibiyotik büyütme faktörlerine alternatif olarak rahatlıkla kullanılmaktadır[5,6].

Çöven, Anadolu'da doğal olarak yetişmekte olan bir bitkidir. Ülkemizde gıda sektöründe kullanılmakta olan çöven, Caryophyllaceae familyasına ait Haziran ve Temmuz aylarında çiçek açan, 50-60 cm yüksekliğinde, çok yıllık bir bitkidir. Anadolu'da 46 farklı çöven bitkisi türü bulunduğu belirtilmektedir[7]. Çöven bitkisinden elde edilen kök ve gövdelerin kaynatılması sonucu elde edilen ve ana bileşeni saponin olan çöven kökü ekstraktı; gıda sanayinde katkı maddesi olarak kullanılmaktadır[8]. Çöven kökü ekstraktının katkı maddesi olarak katıldıkları gıda maddelerine kendine özgü özellikler kazandırmasında etkili maddenin saponinler olduğu ve bunların kolloidal eriyik oluşturma özelliğine sahip, biyolojik aktif glikozitlerin bir grubu olduğu bilinmektedir[9].

Yıllarca saponinlerin zararlı olduğu düşünülmüş olsa da, yapılan araştırmalar sonucunda bunların yararlı etkilerinin de olabileceği tespit edilmiştir. Bitkiler yapılarında bulunan saponinleri, dışarıdan gelebilecek zararlı etkenlere karşı kendilerini savunmada kullanmaktadırlar. Saponinlerin böceklere karşı olan toksitesi, bitkiyi böcek saldırılarına karşı koruduğunu göstermektedir[10]. Bitkiler gelişme ve büyüme evresinde canlılıklarını devam ettirebilmek için saponin sentezler[11]. Bitkilerde büyüme ve üreme üzerine etkisi olmayan saponinler, antimikrobiyal aktiviteleri ile bitkiyi böcekler ve mikroplara karşı koruyarak bitkinin canlılığını devam ettirmesini sağlamaktadırlar[12]. Ayrıca saponinlerin içerdiği fenolik bileşiklerin serbest radikallerin, singlet ve triplet oksijenin nötralize edilmesinde veya peroksidazların dekompozisyonunda[13] ve nitrik oksit (NO-) ürünlerinin inhibisyonunda rol aldığı bilinmektedir[14]. Bunlara ilaveten saponinler düşük dozlarda kullanıldığında, aşının bağışıklık gücünü artırıcı etkiye (adjuvant etki) sahiptirler. Bu etkiyi immun sistemi uyararak[15,16] ve antijenlere karşı antikor sentezini artırarak gösterdikleri bilinmektedir[17].

Bu çalışmada, soğuk stresine maruz bırakılan bıldırcınların (Coturnix coturnix Japonica) karma yemlerine farklı dozlarda ilave edilen saponince zenginleştirilmiş çöven ekstraktının (SZÇE) performans ve kan parametreleri üzerine etkisinin belirlenmesi amaçlanmıştır.

Gereç ve Yöntem

Araştırmada, hayvan materyali olarak ticari bir firmadan sağlanan 90 adet erkek, dişi sayısı eşit (karışık cinsiyette) Japon bıldırcını (Coturnix coturnix Japonica) kullanılmıştır. Araştırma için Fırat Üniversitesi Hayvan Deneyleri Etik Kurulu'ndan etik kurul (Protokol No: 2015/07) izni alınmıştır. Araştırma, Fırat Üniversitesi Veteriner Fakültesi, Kanatlı Hayvan Ünitesinde yürütülmüştür. Araştırmada NRC[18] standartlarında belirtilen ihtiyaçları karşılayacak düzeyde mısır ve soya küspesine dayalı %24.10 ham protein, 3120 kcal/kg metabolik enerji içeren karma yem özel bir yem fabrikasına hazırlattırılmıştır. Yemdeki metabolik enerji değerinin hesaplanması için Carpenter ve Clegg[19]'in öngördüğü formül kullanılmıştır. Karma yemin içeriği ve besin madde değerleri Tablo 1'de verilmiştir. Yem karmalarına büyümeyi teşvik edici herhangi bir katkı ilave edilmemiştir. Bıldırcınlar 8 günlük iken alındıktan sonra 7 gün süresince alıştırma yapılmış 15 günlük yaşa ulaştıklarında tartılarak 3 deneme grubuna ayrılmışlardır. Her grup 10 erkek, 20 dişi bıldırcın olacak şekilde üç tekerrürden oluşturulmuştur. Grupların başlangıç ağırlıkları gruplar arasında istatistiki fark olmayacak şekilde ayarlanmıştır. Bıldırcınlar sıcaklık kontrollü odalarda tel kafeslerde, kademeli olarak azaltılan sıcaklık derecelerinde barındırılmışlardır. Bıldırcınlara uygulanan sıcaklık dereceleri Tablo 2'de verilmiştir. Denemede kontrol grubundaki bıldırcınlara temel yem verilmiştir. Diğer deneme grupları temel yeme 50 ve 100 ppm düzeyinde SZÇE (BIOSAP-40X) ilave edilen yemlerle beslenmişlerdir. SZÇE ticari bir firmadan temin edilmiş (Biosaponeks Biyoteknoloji San. Tic. Ltd. Şti) ve bileşimi Tablo 3'de verilmiştir. Çalışma, hayvanlar 43 günlük yaşa ulaştıklarında sona erdirilmiştir.

Hayvanların ortalama canlı ağırlıkları bireysel olarak 1 g hassasiyetindeki terazi yardımıyla haftalık olarak tespit edilmiştir. Birbirini takip eden iki hafta arasındaki canlı ağırlık ölçümleri arasındaki farklar canlı ağırlık artışı olarak kaydedilmiştir. Hayvanların yem tüketimleri, hayvanların tartıldıkları günlerde yemliklerdeki kalan yemlerin o süre içerisinde her gün tartılarak verilen toplam yem miktarından çıkartılması ile belirlenmiştir. Hayvan başına günlük ortalama yem tüketimleri, iki tartım arasında tüketilen yem miktarının, gün sayısı ile o gruba ait hayvan sayısına bölünmesiyle tespit edilmiştir. Ölen hayvanlar ortalama yem tüketimlerinin belirlenmesinde dikkate alınmıştır. Hayvanların başlangıçtan itibaren iki tartım aralığında tükettikleri toplam yem miktarı, yine bu iki tartım aralığında belirlenen toplam canlı ağırlık artışına bölünerek haftalık yemden yararlanma oranları hesaplanmıştır. Her grubu temsil eden üç tekerrürden ayrı ayrı grup ortalamasına yakın ağırlıktaki toplam 6 bıldırcın (3 dişi ve 3 erkek), tüm gruplar için 18 hayvan ayrılarak kesilmiş ve kan örnekleri alınmıştır. Alınan kan örneklerinde serum glikoz, ürik asit, alanin aminotransferaz (ALT), aspartat aminotransferaz (AST), trigliserit, toplam LDL ve HDL kolesterol düzeylerine biyokimyasal analizörde (Architect i2000, Almanya) bakılmıştır. Hayvanların tüyleri yolunup, baş ve ayakları ayrıldıktan sonra iç organları (böbrek ve akciğerler hariç) çıkartılarak sıcak karkas ağırlıkları saptanmıştır. Sıcak karkas, karaciğer, dalak ve kalp ağırlıkları kesim ağırlığına bölünerek yüzde randımanları hesaplanmıştır[20].

Çalışma, karma yeminin ham besin madde içeriği Fırat Üniversitesi Veteriner Fakültesi Hayvan Besleme ve Beslenme Hastalıkları Anabilim Dalı Yem Analiz laboratuvarında yapılmıştır. Karma yemin ve kullanılan katkı maddesinin ham besin madde (kuru madde, ham kül, ham protein ve ham yağ) bileşimleri AOAC[21]'de bildirilen analiz metotlarına göre, ham selüloz miktarı ise Crampton ve Maynard[22]'a göre belirlenmiştir. Kullanılan katkı maddesindeki saponinin analizinde Lalitha ve ark.[23]'nın geliştirdiği gravimetrik yöntem kullanılmıştır.

Verilerin istatistiksel analizinde SPSS (SPSS 21) paket programından faydalanılmıştır[24]. Veriler ortalama±standart hata olarak verilmiştir. Performans, karkas ve kan parametreleri için gruplar arasındaki farklılığın ortaya koyulmasında Varyans analizi, alt grupların karşılaştırılmasında Duncan testi, yaşama gücü parametresinin karşılaştırılmasında Ki-kare analizi kullanılmıştır. P≤0.05 istatistiksel olarak önemli değerlendirilmiştir.

Bulgular

Araştırma gruplarının canlı ağırlık, canlı ağırlık artışı, yem tüketimi ve yemden yararlanma oranları Tablo 4'de verilmiştir. Tablo 4'e ait veriler incelendiğinde tüm bu parametreler bakımından deneme grupları arasında istatistiksel olarak bir farklılık tespit edilmemiştir (P>0.05). Karkas özelliklerine ait veriler Tablo 5'de bildirilmiştir. Bu parametreler bakımından da deneme grupları arasında farklılık belirlenmemiştir (P>0.05). Kan parametrelerine ait veriler Tablo 6'da verilmiştir. SZÇE-50 grubunda glikoz (P<0.01), ürik asit (P<0.01), trigliserit (P<0.05), toplam kolesterol (P<0.05) düzeyleri en düşük, HDL kolesterol düzeyi en yüksek olarak tespit edilmiştir (P<0.01). LDL kolesterol, ALT ve AST düzeyleri bakımından ise deneme grupları arasında istatistiksel olarak bir farklılık belirlenmemiştir (P>0.05). Ölüm oranlarına ait bulgular ise Tablo 7'de verilmiş olup gruplar arasında istatistiksel olarak bir farklılık tespit edilmemiştir (P>0.05).

Tartışma

Bu çalışmada, karma yeme ilave edilen SZÇE'nin soğuk stresi altındaki bıldırcınlarda performans, karkas özellikleri ve ölüm oranı üzerine etkisi araştırılmıştır. Performans parametreleri incelendiğinde (Tablo 4), canlı ağırlık, canlı ağırlık artışı, yem tüketimi ve yemden yararlanma oranları bakımından gruplar arasında istatistiksel olarak bir fark tespit edilmemiştir. Benzer şekilde, Kaya ve ark.[25]'nın yumurtacı bıldırcın rasyonlarına kattıkları 0, 100, 200 ppm saponin bakımından zengin Yucca schidigera tozunun yem tüketimini ve yemden yararlanma oranını önemli düzeyde etkilemediğini bildirmişlerdir. Güçlü ve ark.[26] yumurtacı bıldırcın yemlerine %0, 3, 6, 9 düzeyinde yonca unu kullandıkları araştırmada, katkı maddesinin bıldırcınların performansı üzerine etkili olmadığını saptamışlardır. Bu araştırmalardan farklı olarak, Olgun ve Yıldız[27] saponin bakımından zengin yonca ununu yumurtacı bıldırcın temel diyetine 0, 10, 20, 40 ve 80 g/kg düzeyinde kattıkları araştırmada, 10-20 g/kg düzeyinde yonca ununun yemden yararlanmayı kötüleştirdiğini, fakat diğer performans parametreleri üzerine etkili olmadığını tespit etmişlerdir. Jenkins ve Atwal[28] da piliçlerde %0.9 triterponoid formdaki saponinin canlı ağırlığı ve yem tüketimini olumsuz etkilediğini, ancak steroid saponinlerin bu parametreler üzerine bir etkisinin olmadığını belirlemişlerdir. Yine Whitehead ve ark.[29], 1 g/kg saponinin yumurta tavuklarında performansı etkilemediğini, 4-5 g/kg düzeyinin ise canlı ağırlık ve yem tüketimini azalttığını bildirmişlerdir. Yapılan diğer bir araştırmada[30], %0.25 oranında katılan Gypsophila (Çöven) kaynaklı saponinin, yumurtacı tavuklarda büyümeyi gerilettiği tespit edilmiştir. Kutlu ve ark.[31] etlik piliçlerde 120 ppm yucca tozunun, canlı ağırlık artışını önemli şekilde iyileştirdiğini rapor ederken; Özkaya[32], etlik piliç karma yemine 0, 30, 60, 120 mg/kg düzeylerde Yucca schidigera ekstraktının canlı ağırlık artışını etkilemediğini, fakat yem tüketimlerini önemli düzeyde arttırdığını saptamıştır. Araştırma bulguları arasındaki farklılıkların katkı maddelerinin elde edildiği bölge, bitkinin toplandığı mevsim ve dolayısıyla ekstraktın içerdiği etken madde, özellikle saponin oranının farklı olmasından ve doz farklılıklarından kaynaklanabileceği kanısına varılmıştır.

Karkas randımanları incelendiğinde; karkas randımanı kontrol, SZÇE-50 ve SZÇE-100 gruplarında sırası ile %64.36, %64.93 ve %64.24 olarak tespit edilmiştir. Karkas ve organ ağırlıkları (kalp, karaciğer ve dalak) ile oransal değerleri bakımından yapılan istatistiki analizlerde, gruplar arasındaki farklılığın önemli olmadığı belirlenmiştir. Benzer şekilde Özkaya[32], Yucca schidigera ekstraktının piliçlerin karkas ağırlıkları ve karkas randımanlarını önemli şekilde etkilemediğini bildirmiştir. Ancak, Kutlu ve ark.[31] karkas ağırlığı ve karkas randımanı üzerine Yucca schidigera tozunun olumlu yönde etkili olma eğilimine sahip olduğunu ve bu eğilimin katkının dozuna bağlı olarak arttığını bildirmişlerdir.

Deneme gruplarında serum glikoz düzeyi irdelendiğinde (Tablo 6), SZÇE-50 grubunda serum glikoz düzeyinin diğer gruplardan önemli şekilde düşük olduğu saptanmıştır. Benzer şekilde, Erdoğan ve ark.[33] rasyona 100 ve 200 ppm oranında Yucca schidigera ekstraktı katılmasının Japon bıldırcınlarında bazı serum biyokimyasal ve hematolojik parametreler üzerine etkilerinin belirlenmesi amacıyla yürüttükleri çalışmalarında, serum glikoz düzeyinin deneme gruplarında kontrol grubundan daha düşük olduğunu belirlemişlerdir. Sonuçta yüksek saponin içerikli Yucca katkısının glikoz seviyesini düşürücü eğilimde olduğunu, ancak etki mekanizması konusunda herhangi bir bilgiye rastlanılmadığını ifade etmişlerdir. En düşük ürik asit düzeyi SZÇE-50 grubunda tespit edilmiştir. Bu durum çalışmada kullanılan maddenin böbrek fonksiyonunu ve protein metabolizmasını etkileyerek azot kullanımını artırmasının bir sonucu olabileceği kanısını oluşturmaktadır. Ayrıca, stres altında salgılanan glikokortikoidlerin glikoneogenezi ve protein katabolizmasını artırdığı bu durumun kan glikoz ve ürik asit düzeyinde artışa sebep olduğu bildirilmiştir[34]. Doğal yem katkı maddeleri ilave ederek yapılan bir diğer çalışmada ise[35], kullanılan bitkisel ekstraktların (zencefil, karabiber ve kırmızıbiber) ürik asit düzeyini azalttığı belirlenmiştir. Bu durumun bitkisel ekstraktların protein metabolizması üzerine olan etkileri yanında antioksidan sistem üzerine olan etkilerinden de kaynaklanabileceği kanısına varılmıştır[36]. Araştırmada, trigliserit düzeyi en yüksek kontrol grubunda, en düşük ise SZÇE-50 grubunda tespit edilmiştir. Benzer şekilde, Whitehead ve ark.[29] saponinlerin, karaciğer lipid ve plazma trigliserit düzeylerini azalttığını bildirmişlerdir. Denemede en düşük total kolesterol ve LDL kolesterol düzeyleri ile en yüksek HDL kolesterol düzeyi SZÇE-50 grubunda tespit edilmiştir. Benzer şekilde, Küçükkurt[37] ratlarda steroidal saponin içeren Yucca schidigera'nın total kolesterol ve düşük dansiteli lipoprotein (LDL) düzeyini azalttığını, yüksek dansiteli lipoprotein (HDL) düzeyini ise arttırdığını rapor etmiştir. Olgun ve Yıldız[27], karma yeme katılan 40 g/kg yonca ununun tavuk yumurtasında kolesterol içeriğini düşürdüğünü, yine Güçlü ve ark.[26], yumurtacı bıldırcın yemlerine %0, 3, 6, 9 düzeyinde yonca unu kullandıkları araştırmada, karma yeme %9 oranında yonca unu ilavesinin yumurtacı tavuklarda serum trigliserit ve total kolesterol düzeyi ile yumurta kolesterol düzeyini önemli şekilde düşürdüğünü tespit etmişlerdir. Yine Gypsophila kullanılarak yapılan bazı araştırmalarda da, bu katkı maddesinin plazma kolesterol düzeyini düşürücü etkilerinden bahsedilmektedir[30,38]. Bu durum saponinlerin bağırsak lumeninde kolesterolle bileşikler oluşturarak kolesterolün çökelmesine neden olması, kolesterol içeren misellerin büyüklük veya dengesini etkileyerek mukoza hücrelerine girişini azaltması ve mukoza hücre membranındaki kolesterolü de etkilediği için membran taşıma fonksiyonunu bozması ile açıklanabilir[39]. Ayrıca, saponinlerin membranolitik etkisi, bağırsaklarda hücre membranlarıyla birlikte kolesterol kaybına sebep olmaktadır[40].

Deneme gruplarındaki ölüm oranları irdelendiğinde, gruplar arasında istatistiksel olarak bir farklılığın olmadığı belirlenmiştir. Günal ve ark.[41], antibiyotik, probiyotik ve Genex isimli bitkisel ekstrakt-organik asit karışımı kullanarak yaptıkları araştırmada; kontrol, bazal rasyona probiyotik olarak %0.1 protexin, bazal rasyona antibiyotik büyüme uyarıcı olarak %0.1 flavomycin, bazal rasyona bitkisel ekstrakt + organik asit olarak %0.2 Genex'in katıldığı gruplarda ölüm oranları bakımından grupların benzer olduğu tespit edilmiştir. Bu bulgular bu çalışmada elde edilen bulgular ile paralellik göstermektedir.

Sonuç olarak; bu çalışmada kullanılan 50 ve 100 ppm dozundaki SZÇE'nin bıldırcınlarda performans ve karkas özellikleri üzerine etkisinin önemli olmadığı, ancak 50 ppm SZÇE'nin kan glikoz, ürik asit, trigliserit ve toplam kolesterol düzeylerini azalttığı ve HDL kolesterol düzeyini ise arttırdığı belirlenmiştir. Bu bağlamda, bu maddenin 50 ppm dozunun kanatlı karma yemlerine ilave edilebileceği belirlenmiştir.

Teşekkür
Saponin bakımından zenginleştirilmiş çöven ekstraktının elde edilmesindeki yardımlarından dolayı Biosaponeks Biyoteknoloji San. Tic. Ltd. Şti. teşekkür ederiz.

References

1. Hangalapura BN, Kaiser MG, Poel JJ, Parmentier HK, Lamont SJ. Cold stress equally enhances in vivo pro-inflammatory cytokine gene expression in chicken lines divergently selected for antibody responses. Dev Comp Immunol 2006; 30: 503-511.
2. Kovacs P, Juranek I, Stankovicova T, Svec P. Lipid peroxidation during acute stress. Pharmazie 1996; 51: 51-53.
3. Berzinska-Slebodzinska E. Fever induced oxidative stress: the effect of thyroid status and the 5′-monodeiodinase activity, protective role of selenium and vitamin E. J Physiol Pharmacol 2001; 52: 275-284.
4. Sahin K, Sahin N, Kucuk O. Effects of dietary chromium and ascorbic acid supplementation on digestion of nutrients, serum antioxidant status and mineral concentrations in laying hens reared at a low ambient temperature. Biol Trace Element Res 2002; 87: 113-124.
5. Güler T, Dalkılıç B. Aromatik Bitkilerin Organik (Ekolojik) Hayvancılıkta Kullanım İmkanı. Doğu Anadolu Bölgesi Araştırmaları Dergisi (DAUM) 2005; 3: 13-20.
6. Hong JC, Steiner T, Aufy A, Lien TF. Effects of supplemental essential oil on growth performance, lipid metabolites and immunity, intestinal characteristics, microbiota and carcass traits in broilers. Livest Sci 2012; 144: 253-262.
7. Pazır F, Özdikicierler O, Dirim N. Tahin Helvası Üretiminde Çöven Ekstraktı Tozunun Kullanılması. GIDA 2013; 38: 95-101.
8. Battal H. Çöven Ekstraktı Üretimi Üzerine Bir Araştırma. Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, 2002.
9. İnan M. Çukurova Koşullarında Farklı Kökenli Çöven (Gypsophila Sp.) Türlerinde Kök Verimleri ve Saponin İçeriklerinin Araştırılması. Doktora Tezi, Adana: Çukurova Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, 2006.
10. Fidan AF, Dündar Y. Yucca schidigera ve içerdiği saponinler ile fenolik bileşiklerinin, hipokolesterolemik ve antioksidan etkileri. Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü Dergisi 2007; 47: 31-39.
11. Osborn AE. Saponin in Cereals. Phytochemistry 2003; 62: 1-4.
12. Crombie WM, Crombie L. Distrubition of avenacins A-1, A-2, B-1 and B-2 in oat roots; their fungicidal activity towards take-all fungus. Phytochemistry 1986; 25: 2069-2073.
13. Javanmardi J, Stushnoff C, Locke E, Vivanco JM. Antioxidant activity and total phenolic content of Iranian Ocimum accesions. Food Chemistry 2003; 83: 547-550.
14. Marzoccoa S, Piacente S, Pizza C, et al. Inhibition of inducible nitric oxide synthase expression by yuccaol C from Yucca schidigera roezl. Life Sci 2004; 75: 1491-1501.
15. Oda K, Matsuda H, Murakami T, et al. Adjuvant and haemolytic activities of 47 saponins derived from medicinal and food plants. J Biol Chem 2000; 381: 67-74.
16. Ilsley SE, Miller HM, Kamel C. Effects of dietary quillaja saponin and curcumin on the performance and immune status of weaned piglets. J Anim Sci 2005; 83: 82-88.
17. Gebera VC, Petricevich VL, Rauw I, Silva WD. Effect of saponin from Quillaja saponaria (molina) on antibody tumour necrosis factor and interferon-gamma production. Biotechnol Appl Biochem 1995; 22: 255-263.
18. NRC. Nutrient Requirements of Poultry. 9th Revised Edition, National Research Council, Washington: National Academy Press, 1994.
19. Carpenter KJ, Clegg KM. The metabolizable energy of poultry feding stuffs in relation to their chemical composition. J Sci Food Agric 1956; 7: 45-51.
20. Anonymous. Türk Standartları-Tavuk Govde Eti Parçalama Kuralları. TSE, 1989.
21. AOAC. Official Methods of Analysis. 17th Edition, Washington DC: Assosciation of Official Agricultural Chemist, 2000.
22. Crampton EW, Maynard LA. The Relation of cellulose and lignin content to nutritive value of animal feeds. J Nutr 1983; 15: 383-395.
23. Lalitha T, Seshadri R, Venkataraman LV. Isolation of saponins from Madhuca butyracea Seeds. J Agric Food Chem 1987; 35: 744- 748.
24. Özdamar K. SPSS ile Biyoistatistik. 3. Baskı, Eskişehir: Kaan Kitapevi, 1999.
25. Kaya S, Erdoğan Z, Erdoğan S. Effect of different levels of Yucca schcidigera powder on the performance, blood parameters and egg yolk cholesterol of laying quails. XXII World's Poultry Congress. Book of abstracts. 8-13 June 2004, İstanbul-Turkey.
26. Güçlü BK, İşcan KM, Uyanık F, Eren M, Can Ağca A. Effect of Alfalfa Meal in diets of laying quails on performance, egg quality and some serum parameters. Archives of Animal Nutrition 2004; 58: 255-263.
27. Olgun O, Yıldız AÖ. Effect of dietary alfalfa meal on performance, egg quality, egg yolk cholesterol and hatchability parameters of quail breeders. Turk J Agric Food Sci Tech 2015; 3: 103-106.
28. Jenkins KJ, Atwal AS. Effect of dietary saponins on fecal bile acids and neutral sterols, and availability of vitamins A and E in the chick. The J Nutr Biochem 1994; 5: 134-137.
29. Whitehead CC, McNab JM, Griffin HD. The effects of low dietary concentrations of saponin on liver lipid accumulation and performance in laying hens. Br Poult Sci 1981; 22: 282-288.
30. Ueda H. Effect of gypsophila saponins on performance and plasma cholesterol concentration in chicks fed the diets different in casein content. Anim Sci Techonol 1992; 63: 905-911.
31. Kutlu HR, Ünsal İ, Karaman M, ve ark. Etlik piliçlerin performansı üzerine Yucca schidigera tozu (DK Toz 35)'nun etkisi. Yem Magazin Dergisi 1999; 21: 29-32.
32. Özkaya H. Yucca schidigera Ekstraktı (DK 35 Toz)'nın Broyler Performansına Etkisi. Yüksek Lisans Tezi, Hatay: Mustafa Kemal Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, 2005.
33. Erdoğan Z, Erdoğan S, Kaya Ş. Yucca ekstraktının bıldırcınlarda besi performansı ile bazı biyokimyasal ve hematolojik parametreler üzerine etkisi. Ankara Univ Vet Fak Derg 2001; 48: 231-236.
34. Virden WS, Kidd MT. Physiological stress in broilers: Ramifications on nutrient digestibility and responses. J Appl Poult Res 2009; 18: 338-347.
35. El-Faham AI, Nematallah GM Ali, Hayam MAA El-Maaty. Effect of using some natural feed additives to substitute antibiotic growth promoters on performance and blood parameters of broilers. Egypt Poult Sci J 2014; 34: 735-750.
36. Simsek UG, Ciftci M, Dogan G, Ozcelik M. Antioxidant activity of cinnamon bark oil (Cinnamomum zeylanicum L.) in Japanese quails under thermo neutral and heat stressed conditions. Kafkas Univ Vet Fak Derg 2013; 19: 889-894.
37. Küçükkurt İ. Diyete Farklı Miktarlarda Yucca schidigera Tozu Katılmasının Sıçanlarda Plazma Leptin, İnsulin Ve Tiroid Hormonları İle Bazı Kimyasal Parametrelere Etkilerinin Araştırılması. Doktora Tezi, Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, 2007.
38. Southon S, Johnson IT, Gee JM, Price KR. The effect of Gypsophila saponins in the diet on mineral status and plasma cholesterol concentration in the rat. Br J Nutr 1988; 59: 49-55.
39. Küçükkurt İ, Fidan AF. Saponinler ve bazı biyolojik etkileri. Kocatepe Veteriner Dergisi 2008; 1: 89-96.
40. Hu M, Konoki K, Tachibina K. Cholesterol-indipendent membrane disruption caused by triterpenoid saponins. Biochim Biophys Acta Lipid Metab 1996; 1299: 252-258.
41. Günal M, Yaylı G, Kaya N, Karahan N, Sulak O. The effects of antibiotic growth promoter, probiotic or organic acid supplementation on performance, ıntestinal microflora and tissue of broylers. Int J Poult Sci 2006; 5: 149-155.