Kınalı Kekliklerde (Alectoris chukar) Bazı Yumurta ve Kuluçka Özelliklerinin Araştırılması

Bu araştırma, kınalı kekliklerde (Alectoris chukar) bazı yumurta ve kuluçka özelliklerinin araştırılması amacıyla planlanmıştır. Kekliklerde yumurta özelliklerinin tespiti için 100 adet, kuluçka özellikleri için 13.500 adet yumurta kullanılmıştır. Kuluçka işlemleri 5 tekerrürlü yapılmıştır. Her tekerrürde 24 günlük kuluçka işlemini takiben tüm civcivler, dölsüz yumurtalar ve embriyo ölümleri değerlendirilmiştir. Kınalı kekliklerde yumurta ağırlığı 22.50 g, yumurta boyu 42.16 mm, yumurta eni 31.05 mm, şekil indeksi %73.69, kabuk kalınlığı 0.38 mm, yumurta sarısı rengi 10.75 olarak tespit edilmiştir. Kekliklerde döllü yumurta oranı %85.51, kuluçka randımanı %70.95, çıkım gücü %82.91, erken, orta, geç dönem embriyo ölümleri ve kabuk altı ölümleri sırasıyla %14.56, 0.85, 0.55 ve 1.11, civcive dönüşüm oranı %72.06 olarak saptanmıştır. Sonuç olarak, Kınalı kekliklerde dölsüz yumurta ve erken dönem embriyo ölümleri oranının yüksek olduğu, bu parametrelerde iyileştirme yapılmasının gerekliliği tespit edilmiştir.

This study was planned to investigate some egg and hatching characteristics of the Chukar partridges (Alectoris chukar). A total of 100 eggs were used for the determination of the egg characteristics and, 13.500 eggs were used for the hatching characteristics. Incubation was performed with 5 replications. All chicks, infertile eggs and embryo deaths were evaluated after 24 days of incubation. Egg weight was found as 22.50 g, egg length was 42.16 mm, and egg width was 31.05 mm, shape index was 73.69%, shell thickness was 0.38 mm and egg yolk color was 10.75. The rate of fertilized eggs was 85.51%, hatching yield 70.95%, hatching of fertile eggs 82.91%. Early, middle, late period embryo deaths and subcutaneous deaths were respectively found as 14.56, 0.85, 0.55 and, 1.11%. The conversion rate to chicks was 72.06%. As a result, the rate of infertile egg and early embryo deaths in the Chukar partridge was found to be high and the necessity of improvement in these parameters was demonstrated.

Giriş

Son yıllarda entansif keklik üretiminin gerekliliği, kamu kurumlarının önderliğinde keklik üretim merkezlerinin açılmasına sebep olmuştur. Bu merkezlerde keklikler yoğun şekilde üretilerek yaban hayatın devamını sağlamak ve av turizmine katkıda bulunmak amacıyla doğaya salınmaktadırlar. Üretilen kekliklerin performanslarının iyileştirilmesi, doğaya adaptasyonu, davranış özelliklerinin tespiti, yumurta kalite özellikleri, kuluçka özellikleri, bakım ve besleme bu doğrultuda önemli ilgi alanları arasında yer almaktadır. Türkiye’de keklik üretimi için ilk devlet üretim merkezi 2002 yılında Kahramanmaraş’ta kurulmuştur. Daha sonra Yozgat, Gaziantep, Afyonkarahisar, Malatya, Çankırı, Konya ve Gümüşhane’de üretim merkezleri açılmıştır [1]. Yıllara göre doğaya bırakılan keklik sayısı Şekil 1’ de gösterilmiştir.

Keklik, Sülüngiller (Phansianidie) familyasından renkli, eti lezzetli ve güzel ötümlü bir av kuşudur. Mart ayı itibariyle eşleşmeye başlayan keklikler, doğada çalı altları, kaya dipleri gibi yerlere 15 ila 20 arasında yumurtlayarak kuluçkaya yatarlar. Yirmi dört günlük kuluçka süresinin sonunda yumurtadan çıkan yavrular, 12 haftalık olunca yuvayı terk ederek yeni sürülere katılırlar. Ülkemizde yayılma alanı en geniş olan ve en fazla entansif üretimi yapılan keklik ırkı Kınalı kekliktir (Alectoris chukar). Kınalı kekliğin doğal habitatının kayalık ve sarp araziler olması ve çok yağış almayan bölgeleri seçmesi nedeniyle Anadolu’da geniş yayılım alanı bulmuştur [2,3].

Entansif keklik yetiştiriciliğinde kafes, yer, yarı açık ve serbest sistem olmak üzere farklı yetiştiricilik modelleri uygulanmaktadır [4]. Bu sistemlerde yaklaşık 32 haftalık yaşlarında Ocak ayı ortalarında yumurtlamaya başlayan kekliklerin yumurta verimi Mayıs ayı sonuna kadar devam edebilmektedir. Bu süre içerisinde kekliklerin araştırmalara göre farklık gösterse de ortalama 50 ile 65 adet yumurta verebildikleri tespit edilmiştir [5]. Entansif işletmelerin sürdürülebilir ve karlı bir üretim gerçekleştirebilmesi için döl verimi ve kuluçka sonuçlarının iyi olması gerekmektedir. Bu nedenle işletmelerin kuluçka sonuçlarını değerlendirmesi ve çıkımda kaybı en az düzeye indirmesi büyük önem arz etmektedir. Yumurta ağırlığı yumurta kalite parametreleri arasında önemli bir ölçüttür. Kuluçkalık yumurtaların ağırlığı ile kuluçka sonuçları, civciv çıkım ağırlığı ve civcivin gelişme performansı arasında pozitif yönde önemli ilişkiler olduğu tespit edilmiştir [6]. Kınalı kekliklerde yumurta ağırlığının 15.00–31.20 g arasında olduğu bildirilmiştir [7]. Diğer bir kalite kriteri olan şekil indeksi ticari kuluçkahanelerde kullanılan ekipmanın tüm yumurtalara uygun olması açısından önemlidir [3]. Ayrıca çok uzun veya çok toparlak yumurtaların kuluçka sonuçlarının standart yumurtalardan düşük olduğu daha önceden ortaya koyulmuştur [8]. Yumurta kabuk kalınlığı yumurta içerisindeki suyun etkin buharlaşmasında rol oynamakta, aynı zamanda embriyonun kontaminasyonunu engellemektedir. Bu sebeplerle, kabuk kalınlığı embriyo ölümleri ve civciv kalitesinde önemli rol oynamaktadır [3]. Alkan ve ark. [9], Kınalı kekliklerde ortalama kabuk kalınlığını 0.23–0.24 mm, şekil indeksi %76.24 ile %76.41 arasında saptanmışlardır. Kuluçka sonuçları döllülük oranı, kuluçka randımanı ve çıkım gücü gibi kriterlerle değerlendirilmekte ve çevresel faktörlere bağlı olarak büyük değişkenlik göstermektedir. Yapılan araştırmalarda, Kınalı kekliklerde döllülük oranının %68–100 [7,10,11], kuluçka randımanının % 50.8–90 [7,11,12], çıkım gücünün ise % 80.7–100 arasında değiştiği tespit edilmiştir [7,12].

İncelenen araştırmalar doğrultusunda planlanan bu araştırmada, Malatya İl Şube Müdürlüğüne bağlı Kınalı Keklik Üretim İstasyonu’nda yetiştirilen kekliklerde bazı yumurta ve kuluçka özelliklerini değerlendirmek hedeflenmiştir.

Gereç ve Yöntem

Etik Onay: Araştırma için Fırat Üniversitesi Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulu (FÜHADYEK: 13.07.2016 ve 132/2016/80) ile Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü’nden (29.06.2016 ve 135291) onay alınmıştır.

Deneme Düzeni: Araştırmanın yumurta materyali Tarım ve Orman Bakanlığı 15. Bölge Müdürlüğü, Malatya İl Şube Müdürlüğü’ne bağlı Kınalı Keklik (Alectoris chukar) Üretim İstasyonu’ndan temin edilmiştir. İşletmede anaç keklikler özel tel kafeslerde yoğun olarak yetiştirilmektedir. Araştırmada bir yaşındaki kekliklerden Mart-Nisan ayları içerisinde temin edilen yumurtalar kullanılmıştır. Kekliklerde dişi:erkek oranı 2:1 şeklinde düzenlenmiştir. Anaç materyalin beslenmesinde NRC [13] standartlarına uygun olarak hazırlanan yem ad libitum verilmiştir. Bu yeme ait besin madde içeriği Tablo 1’de gösterilmiştir. Yemlere ait analizler özel bir gıda ve yem analiz laboratuvarında yaptırılmıştır.

Yumurta özelliklerinin belirlenmesinde 100 adet, kuluçka özelliklerinin belirlenmesinde 13.500 adet yumurtadan yararlanılmıştır. Yumurtaya ait özelliklerin belirlenmesi için tartım işlemlerinde 0.001 g hassasiyetli terazi kullanılmıştır (Shinko Denshi AJH-220 CE, Japan). Tartılan tüm yumurtaların en ve boyları 0.01 mm hassasiyetli dijital kumpas (Tresna, USA) ile saptanmıştır. Yumurtaların kabuk kalınlıkları yumurtanın orta noktasından 0.001 mm hassasiyetli mikrometre ile ölçülmüştür (Tronic IP54, China). Yumurta sarısı renginin tespiti 15 dilimli Roche renk skalası ile yapılmıştır. Kuluçka özelliklerinin değerlendirilmesi amacıyla, tüm yumurtalar işletmenin depo ünitesinde 14–16 ⁰C’de %70 nemde 3 gün süresince (Cimuka Yumurta Saklama Kabini, Türkiye) depo edildikten sonra işletmenin kuluçkahanesinde bulunan kuluçka makinalarına (Cimuka T1600S, Türkiye) yerleştirilmiştir. Yumurtalara gelişim ünitesinde 37.5 ℃ sıcaklık ve %60 nem, gelişim ünitesinde 37.2 ⁰C sıcaklık %70 nem temin edilmiştir. Kuluçka işlemleri birbirinden bağımsız 5 tekerrürlü, her tekerrürde yaklaşık 2700 yumurta olacak şekilde düzenlenmiştir. Kuluçka işlemleri 24 gün sürmüş, bu sürenin sonunda civcivler ayıklanarak geri kalan yumurtalar kırılmış, dölsüz ve embriyo ölümleri incelenmiştir. Embriyo taslağı (“C”oluşumu) aşamasına kadar erken dönem ölümleri, tüylerin oluşum aşamasına kadar orta dönem ölümleri, embriyonun büyüyüp yumurta içerisini doldurduğu ve yumurta sarısını göbek deliğinden içeri çektiği dönem son dönem ölümleri, yumurta sarısının tamamen içeriye çekildiği yumurtadan çıkım aşamasındaki ölümler kabuk altı ölümleri olarak değerlendirilmiştir. Her tekerrürün 1 tepsi yumurtası tartılarak yumurtaların ağırlıkları tespit edilmiş, kuluçka sonunda civcivler tartılarak yumurtaların civcive dönüşüm oranı belirlenmiştir. Kuluçka işlemlerinde; döllülük oranı, kuluçka randımanı, çıkım gücü, erken, orta ve geç dönem embriyo ölümleri ile kabuk altı ölümler incelenmiştir. Araştırma sonuçlarının değerlendirilmesinde aşağıdaki formüllerden faydalanılmıştır [14].

Döllülük oranı (%)= (Döllü yumurta sayısı / Toplam yumurta sayısı) x 100
Kuluçka randımanı (%)= (Civciv sayısı / Toplam yumurta sayısı) x 100
Çıkım gücü (%)= (Civciv sayısı / Döllü yumurta sayısı) x 100
Embriyonik ölüm (%)= (Ölü embriyo sayısı / Döllü yumurta sayısı) x 100
Dönüşüm oranı (%)= [Civciv ağırlığı (g) / Yumurta ağırlığı (g)] x 100
Şekil indeksi (%)= (Yumurta genişliği / Yumurta uzunluğu) x 100

İstatistiki Analiz: Araştırmada incelenen özelliklere ait veriler ortalama ± standart hata olarak verilmiştir. Analizler IBM SPSS 22.0 paket programı ile yapılmıştır [15]. Grafikler için Graphpad Prism 5.0 programından yararlanılmıştır.

Bulgular

Kınalı keklik yumurtalarına ait bazı özellikler Şekil 2’de verilmiştir. Ortalama 22.50±0.06 g gelen yumurtalarda; yumurta boyu 42.16±0.09 mm, yumurta eni 31.05±0.05 mm, şekil indeksi %73.69±0.26, kabuk kalınlığı 0.38±0.02 mm, yumurta sarı rengi 10.75±0.16 olarak tespit edilmiştir.

Kınalı kekliklerde kuluçka özellikleri Tablo 2’de verilmiştir. Kekliklerde döllü yumurta oranı %85.51±1.53, kuluçka randımanı %70.95±2.24, çıkım gücü %82.91±1.53, erken, orta ve geç dönem embriyo ölümleri sırlarıyla %14.56±1.46, 0.85±0.13, 0.55±0.08, kabuk altı ölüm oranı %1.11±0.30 olarak saptanmıştır.

Kekliklerde kuluçkaya koyulan yumurtaların civcive dönüşüm oranı %72.06±0.15 olarak belirlenmiştir (Şekil 3).

Tartışma

Kınalı keklik yumurtasına ait özellikleri belirlemek için yapılan araştırmalar incelendiğinde; Çağlayan ve ark. (16), lekeli yumurtalarda yumurta ağırlığını 20.80 g, şekil indeksini %77.79, lekesiz yumurtalarda bu özellikleri sırasıyla 20.55 g, ve %78.31 olarak tespit etmişilerdir. Alkan ve ark. (9), <19, 19.01-20, 20.01-21, 21.01< g ağırlıklarındaki yumurtalarda kabuk kalınlıklarını sırasıyla 0.247, 0.246, 0.241, 0.238 mm, şekil indekslerini %76.24, 76.03, 76.54 ve 76.41 olarak saptamışlardır. Yamak ve ark. (17), ince (0.28 mm), orta (0.33 mm) ve kalın (0.37 mm) kabuklu yumurtalarda yumurta ağırlığını sırasıyla 20.03, 20.81 ve 21.17 olarak bildirmişlerdir. Hashemipour ve ark. (18), yeme probiyotik (PrimaLac®) ilave ettikleri Kınalı kekliklerde kontrol ve uygulama gruplarında sırasıyla yumurta ağırlığını 20.99 ve 22.57 g, şekil indeksini %77.77 ve 75.38, kabuk kalınlığını 0.206 ve 0.223 mm, sarı rengini (Roch) ise her iki grupta 8.00 olarak belirtmişlerdir. Bu araştırmada, ortalama 22.50 g gelen yumurtalarda şekil indeksi %73.69, yumurta kabuk kalınlığı 0.38 mm olarak tespit edilmiştir. Araştırmada elde edilen yumurta ağırlığı ve kabuk kalınlığı değerlerinin normal sınırlar içerisinde olmasına rağmen, incelenen bazı araştırmalardan yüksek olduğu belirlenmiştir. Bu özellikler birçok faktörden etkilendiği için, araştırmalar arasındaki farklılıkların yaş, beslenme ve barındırma şekillerinden kaynaklanabileceği düşünülmektedir [19]. Özellikle tüketilen yemin kompozisyonu yumurta ağırlığı ve kabuk kalitesini etkileyen önemli bir faktör olarak belirlenmiştir (Tablo 1). Genel olarak şekil indeksi 72’den küçük yumurtalar uzun, 76’dan büyük yumurtalar ise yuvarlak olarak nitelendirilir. Bu konuda yapılan araştırmalarda kekliklerin yumurtalarının yuvarlağa daha yakın olduğu tespit edilmiştir. Araştırmada %73.69 olarak tespit edilen değer optimum olarak tabir edilen %74’e çok yakındır [8]. Bu da işletmede yumurtalarının standarda yakın olduğunu göstermektedir. Araştırmada sarı rengi için tespit edilen 10.75 değeri yumurta için kabul gören bir değerdir [18].

Kınalı kekliklerde kuluçka özelliklerin tespiti için yapılan araştırmalarda; Kırıkçı ve ark. [7], <19, 19-20, 20-21, 21-22, 22-23 ve 23< g ağırlığındaki yumurtalarda döllülük oranını sırasıyla %96.77, 90.54, 93.33, 97.78, 100 ve 90.91, kuluçka randımanlarını %88.71, 83.78, 87.78, 88.89, 80.77 ve 90.91, çıkım gücünü ise %91.67, 92.54, 94.05, 90.91, 80.77 ve 100 olarak saptamışlardır. Karabag ve ark. [20], ağırlığı 18.1 g’dan yüksek olan yumurtalarda kuluçka randımanını %80, ağırlığı 18.1 g’dan düşük olan yumurtaların ise kuluçka randımanını %56.0 olarak tesit etmişlerdir. Beslenmenin döllülük oranı üzerine etkisinin araştırıldığı bir çalışmada [10], %20, 17, 15 ve 13 ham proteinle beslenen kekliklerde döllülük oranı sırasıyla %75.7, 79.1, 59.9 ve 69.9, çıkım gücü %51.2, 42.3, 34.7 ve 41.6 olarak bulunmuştur. Alkan ve ark. [11], erkek-dişi oranını 1:1, 1:2, 1:3 ve 1:4 şeklinde oluşturdukları gruplarda sırasıyla döllülük oranını %83.47, 77.08, 69.92 ve 68.01, kuluçka randımanını %72.91, 57.13, 59.31 ve 58.68, çıkım gücünü %87.68, 74.43, 84.40 ve 85.79, embriyo ölümlerini %7.42, 15.41, 7.34 ve 6.29, kabuk altı ölümlerini %4.90, 10.16, 8.26 ve 7.92 olarak tespit etmişlerdir. Kınalı kekliklerde lekeli ve lekesiz olarak sınıflandırılan yumurtalarda döllülük oranları sırasıyla %88.32, 77.92, kuluçka randımanları %78.97, 63.20, çıkım güçleri %89.42, 81.11 ve embriyo ölümleri %10.59, 18.58 olarak bildirilmiştir [16]. İnce, orta ve kalın kabuklu yumurtalarda sıyasıyla kuluçka randımanı %92.86, 92.27 ve 90.84 olarak saptanmıştır [17]. Kırıkçı ve ark. [21], Mayıs, Haziran ve Temmuz aylarında elde edilen yumurtalarda döllülük oranını sırasıyla %94.20, 81.40 ve 66.60, kuluçka randımanını %85.70, 77.30 ve 58.80, çıkım gücünü %91.00, 91.20 ve 88.30, embriyo ölümlerini %8.40, 7.10 ve 7.80 olarak tespit edilmiştir. Sarıca ve ark. [12], 1-4, 5-9, 10-14 gün boyunca 14-16°C’ de %70 nemde depolanan yumurtalarda döllülük oranlarını sırasıyla %67.52, 65.80, 59.16, kuluçka randımanlarını %64.37, 59.45, 50.83, çıkım güçlerini %95.13, 90.30 ve 86.15 olarak saptamışlardır. Bu araştırmada, 1:2 erkek:dişi oranına sahip damızlık anaçlar % 17 ham protein 2700 kcal/kg metabolik enerjiye sahip yemle beslenmişlerdir (Tablo 1). Bu kekliklerde döllülük oranı %85.51, kuluçka randımanı %70.95, çıkım gücü %82.91 (Tablo 2), civcive dönüşüm oranı %72.06 olarak tespit edilmiştir (Şekil 3). Bu araştırmadan elde edilen verilerin araştırmaların çoğu ile uyum içerisinde olduğu görülse de, yaklaşık %29’luk randıman kaybının dölsüzlük ve erken dönem embriyo ölümlerinden kaynaklandığı saptanmıştır. Erken dönem embriyo ölümlerinin birçok sebebi vardır [22]. İşletmede yumurtaların kümesten günde bir kez toplandığı için kümeste uzun süre kalan yumurtalarda embriyo ölümlerinin arttığı kanısına varılmıştır. Ayrıca depolamada kullanılan makinaya yumurtalar günlük olarak atıldığı için oda ve makine ısısı arasındaki ısı dalgalanmaları embriyolarda şok yaratan, buda ölümlere sebep olan diğer bir faktör olarak düşünülebilir [23]. Randımanı etkileyen diğer bir faktör dölsüz yumurta oranıdır. Bu parametrenin birçok faktörden etkilendiği bilinmektedir [24]. İşletmenin anaçların yetiştirildiği çevre şartlarını gözden geçirmesi gerekmektedir.

Sonuç olarak, kekliklerde verimliği artırmak sürdürülebilir bir üretim gerçekleştirebilmek için kuluçkada verimi artırmak gerekmektedir. Bu amaçla döl verimi düşüklüğü ve embriyo ölümlerine sebep olan faktörlerin tespit edilmesi ve bu faktörlerin kekliklerin fizyolojilerine uygun olarak elimine edilmesi önem arz etmektedir.

Teşekkür
Bu çalışmaya sağladığı katkılardan Tarım ve Orman Bakanlığı 15. Bölge Müdürlüğü, Malatya İl Şube Müdürlüğü’ne bağlı Kınalı Keklik Üretim İstasyonu çalışanlarına teşekkür ederiz.

References

1. Anonim. “Resmi İstatistikler”. http://www.milliparklar.gov.tr/ resmiistatistikleryeni 17.10.2018.
2. Günhan Ş. Farklı Zorlamalı Tüy Dökümü Metotlarının Kekliklerde Bazı Verimlere Etkisi. Yüksek Lisans Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, 2007.
3. Sezikli S. Kaya Kekliklerinde (A. Graeca) Yetiştirme Sistemi, Erkek Dişi Oranı, Anaç Yaşı Ve Ağırlığının Yumurta Verimi, Kuluçka ve Yumurta Kalite Özelliklerine Etkisi, Yüksek Lisans Tezi, Elazığ: Fırat Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, 2011.
4. Yetişir R, Sarıca M. Yumurta tavuğu yetiştiriciliği, In: Türkoğlu M, Sarıca M (Editör). Tavukçuluk Bilimi, Yetiştirme, Besleme, Hastalıklar. 4. Basım, Ankara 2014; 297-300.
5. Meyer WE, Millam JR. Primary feather molt and serum luteinizing hormone concentration in Chukar partridge (Alectoris chukar) during a photoperiodically induced molt with or without fasting. Poultry Sci 1986; 65: 1615-1622.
6. Kırıkçı K, Tepeli C, Çetin O, Günlü A, Yılmaz A. Farklı barındırma ve aydınlatma şartlarında Kaya kekliklerinin (A. graeca) bazı verim özellikleri. Veteriner Bilimleri Dergisi 1999; 15: 15-22.
7. Kırıkcı K, Cam M, Baser E, Akbulut NK, Bilgic MA. Kınalı kekliklerde yumurta ağırlığının kuluçka sonuçları üzerine etkisi. Bahri Dağdaş Hayvancılık Araştırma Dergisi 2018; 7: 1-6. 8. Aşcı E, Durmuş İ. Tavuklarda yumurta şekil indeksinin kuluçka özellikleri üzerine etkisi. Türk Tarım – Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi 2015; 3: 583-587.
9. Alkan S, Galic A, Karsli T, Karabag K. Effects of egg weight on egg quality traits in partridge (Alectoris Chukar). J Appl Animal Res 2015; 43: 450-456.
10. Cufadar Y, Bahtiyarca Y. Damızlık kekliklerde (Alectoris chukar) rasyon protein ve amino asit muhtevasının performans, üreme özellikleri ve nitrojen boşaltımına etkisi. Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 2006; 20: 129-136.
11. Alkan S, Karabag K, Galic A, Balcioglu MS. Kınalı kekliklerde (Alectoris chukar) erkek-dişi oranının kuluçka özelliklerine etkileri. Lalahan Hay Arast Enst Derg 2008; 48: 45-50.
12. Sarıca M, Boz MA, Yamak US. Kınalı kekliklerde (A. chukar) depolama süresinin kuluçka özelliklerine etkisi. Uluslararası Türk ve Akraba Topluluklar Zootekni Kongresi. 11–13 Eylül 2012. Süleyman Demirel Üniversitesi. Isparta.
13. National Research Council (NRC). Nutrient requirement of poultry. 9th Revised Edition, Washinton DC: National Academy Press, 1994.
14. Simsek ÜG, Erisir Z, Mutlu Iflazoglu S, Baykalır Y, Ciftci M. Farklı tüy rengine sahip Japon bıldırcınlarında (Coturnix coturnix japonica) yumurtanın besin özellikleri, kuluçka özellikleri ve embriyonun beslenmesi. Fırat Üniversitesi Sağlık Bilimleri Veteriner Dergisi 2016; 30: 83-88
15. Özdamar K. SPSS ile Biyoistatistik. 5. Baskı, Eskişehir: Kaan Kitapevi, 2003.
16. Caglayan T, Kırıkcı K, Aygun A. Comparison of hatchability and some egg quality characteristics in spotted and unspotted partridge (Alectoris chukar) eggs. J Appl Poultry Res 2014; 23: 1-8.
17. Yamak US, Sarica M, Boz MA, Ucar A. The effect of eggshell thickness on hatching traits of partridges. Braz J of Poultry Sci 2016; 18: 13-18.
18. Hashemipour H, Khaksar V, Kermanshahi H. Application of probiotic on egg production and egg quality of Chukar partridge. Afr J Biotechnol 2011; 10: 19244-19248.
19. Roberts JR. Factors affecting egg internal quality and egg shell quality in laying hens. J Poult Sci 2004; 41: 161-167.
20. Karabag K, Alkan S, Mendes M. Classification tree method for determining factors that affecting hatchability in Chukar partridge (Alectoris chukar) Eggs. Kafkas Unıv Vet Fak Derg 2010; 16: 723-727.
21. Kırıkçı K, Çam M, Başer E, Akbulut NK. Effect of different incubation months on hatching performance and embryonic mortality in Chukar (Alectoris chukar) partridges. Uluslararası Tarım ve Doğa Bilimleri Dergisi 2018; 1: 215-217.
22. Peñuela A, Hernandez A. Characterization of embryonic mortality in broilers. Rev MVZ Córdoba 2018; 23: 6500-6513.
23. Özlü S, Elibol O, Brake J. Effect of storage temperature fluctuation on embryonic development and mortality, and hatchability of broiler hatching eggs. Poultry Sci 2018; 97: 3878–3883.
24. King’ori AM. Review of the factors that influence egg fertility and hatchability in poultry. Int J Poult Sci 2011; 10: 483-492.