Elazığ'da Tüketime Sunulan Fermente Sucukların Mikrobiyolojik ve Kimyasal Kalitesi

Bu çalışmada Elazığ'da satışa sunulan 100 adet fermente sucuk örneği mikrobiyolojik ve kimyasal kalite yönünden incelendi. Ortalama olarak toplam mezofilik aerob bakteri sayısı 8.75 log₁₀ kob/g, koliform grubu bakteri sayısı 1.32 log₁₀ kob/g, maya-küf sayısı 3.08 log10 kob/g, Staphylococcs- Micrococcus sayısı 3.99 log10 kob/g, laktik asit bakteri sayısı 8.56 log₁₀ kob/g ve Cl. perfringens sayısı 1.94 log₁₀ kob/g olarak tespit edildi. İncelenen örneklerin % 15'de E.coli, % 10'da koagulaz (+) Staphylococcus aureus, % 3'de Salmonella spp., % 4'de Listeria monocytogenes, % 2' de Listeria welshimeri ve % 3'de Listeria seeligeri bakterisine rastlanıldı. Kimyasal analiz sonucuna göre ise ortalama rutubet miktarı % 38.75, tuz % 4.36, kül % 5.39, protein % 21.92, yağ % 35.22 ve pH: 5.18 olarak bulundu.

Sonuç olarak sucuk örneklerinin tamamının (% 100) incelenen mikroorganizma grupları yönünden TS 1070 ve Türk Gıda Kodeksi standardına uymadıkları ve halk sağlığı açısından potansiyel bir tehlike oluşturduğu saptandı.

In this study we investigated microbiological and chemical quality of 100 Turkish fermented sausages sold in Elazığ. The mean counts were found 8.75 log cfu/g for total mesophilic aerobic bacteria (TMAB), 1.32 log cfu/g for total coliform bacteria, 3.08 log cfu/g for mold-yeast, 3.99 log cfu/g for Staphylococcus-Micrococcus, 8.56 log cfu/g for lactic acide bacteria and 1.94 log cfu/g for Cl. perfringens were detected. It was found that 15 % E. coli, 10 % coagulase positive Staphylococcus aureus, 3 % Salmonella spp., 4 % Listeria monocytogenes, 2 % Listeria welshimeri and %3 Listeria seeligeri were detected in samples analyzed. The average values of the chemical parameters were 38.75 % for moisture, 4.36 % for salt, 5.39 for ash, 21.92 % for protein, 35.22 % for fat, 6.94% for fat and 5.18 % for pH.

As a result, all Turkish fermented sausage samples (%100) investigated in terms of the bacteria groups did not have the desired quality according to TS (Turkish Standarts) 1070 and Turkish Food Codex and had a potantial hazard for public health.

Giriş

Et ve et ürünleri; yüksek kalitede ve miktardaki proteini, demir, çinko, fosfor, magnezyum gibi mineral maddeleri, B1, B6 ve B12 vitaminlerini, elzem yağ asitleri ile ω-3 ve ω -6 yağ asitlerini yeterli miktarda içermesi nedeniyle dengeli ve yeterli beslenme için ideal bir gıda maddesidir[1,2,3].

İnsanoğlunun çok eski çağlardan beridir beslenmesinde etin ve et ürünlerinin önemi oldukça büyüktür. Dünya çapında 1000’e yakın et ürünü olmakla birlikte damak zevkimize yatkınlığından dolayı ülkemizde üretimi ve tüketimi en fazla olan et mamulünün fermente sucuk olduğu bildirilmiştir[4]. Et ürünleri, üretim teknolojileri nedeniyle taze ete göre daha az su ve daha fazla protein içerdiklerinden ayrıca baharat ve çeşitli katkılarla özel bir çeşni kazandırıldığından, daha uzun raf ömrüne sahip olduklarından dolayı taze ete kıyasla daha fazla tercih edilmektedir.

Fermente sucuklar çiğ ve çekilmiş et ile yağın; tuz, baharat ve az miktarda da katkı maddeleriyle karıştırılıp bağırsaklara doldurulması, belli ısı, hava akımı ve rutubet derecesinde olgunlaştırılarak kurutulmasıyla elde edilen bir et ürünüdür[5]. Sucuklar, organoleptik özelliklerinin, bileşimlerinin, yapım teknolojilerinin ve ambalaj şekillerinin çok farklı olması nedeniyle büyük bir çeşitlilik göstermektedir[6]. Ülkemizde üretim ve tüketimde ilk sırada yer alan sucuk ve sosisler halen ilkel bir teknolojiyle çoğunlukla hijyenik kalitesi düşük et ve katkı maddeleri kullanılarak denetim ve hijyen koşullarından yoksun olarak hazırlanmakta, olgunlaştırma şartlarına uyulmadan ve olgunlaştırma süresi tamamlanmadan tüketime sunulmakta ve uygun olmayan şartlarda muhafaza edilmektedir[7-11].

Türk standartları enstitüsü TS 1070 fermente sucuk standardına[12] göre incelenen her beş örnekte toplam mezofilik aerob bakteri sayısının örneklerin üçünde 10⁵ kob/g’ı ikisinde 10⁶ kob/g’ı; S. aureus sayısı için üç örnekte 10 kob/g iki örnekte 10² kob/g’ı; maya ve küf sayısı için örneklerin tümünde 10² kob/g’ı ve koliform grubu bakterilerin 10 kob/g’ı geçmemesi gerektiği ön görülmektedir.

Türk Gıda Kodeksi Et Ürünleri Tebliği’nde[13] ise; maya ve küf sayısının incelenen beş örnekten üçünde 10 kob/g’ı, ikisinde ise 10² kob/g’ı; S. aureus’un her beş örnekten birinde 5x10³ kob/g’ı, dördünde 5x10² kob/g’ı geçmemesi gerektiği bildirilmektedir.

Aydın ilinde yapılan bir çalışmada[14]; incelenen 100 sucuk örneğinin 16 tanesinde (% 16) E.coli, 12 tanesinde (% 12) S.aureus, 5 tanesinde (% 5) Salmonella spp., 4 tanesinde (% 4) Listeria monocytogenes, 7 tanesinde (%7) Listeria innocua, 3 tanesinde ise (% 3) Listeria welshimerii izole ve identifiye edilmiştir. Ülkemizin çeşitli bölgelerinde fermente sucukların mikrobiyolojik ve kimyasal kalitelerini araştırmak amacıyla yapılan çalışmalarda, üretimde teknolojik ve hijyenik kurallara uyulmadığı saptanmıştır[16-21].

Bu araştırma, Elazığ ilinde tüketime sunulan fermente sucukların mikrobiyolojik ve kimyasal kalitesini belirlemek amacıyla yapılmıştır.

Gereç ve Yöntem

Bu çalışmanın materyalini oluşturan fermente sucuk örnekleri 1 Eylül 2010 ile 1 Ocak 2011 tarihleri arasında Elazığ’da kapalı çarşıda, değişik marketlerden ve kasaplardan temin edildi. Bu amaçla 100 adet fermente sucuk örneği incelendi. Örnekler en kısa süre içerisinde laboratuara getirildi ve analizleri yapılıncaya kadar 4±1 ºC’de saklandı.

Mikrobiyolojik analizler için, sucuk örnekleri bir parçalayıcının (Stomacher 400) özel torbasında 10g tartıldı ve üzerine steril ¼ pepton water çözeltisinden 90 ml ilave edilerek parçalayıcıda homojen hale getirildi. Böylece örneğin 10^-1 (1/10) lik dilüsyonu hazırlandı. Bu dilüsyondan aynı seyrelticiyi kullanmak suretiyle örneğin 10-6’ya kadar diğer seyreltileri yapıldı. Örneklerin her seyreltisinden 1’er ml kullanılarak çift seri halinde dökme plak metoduyla ekimleri yapıldı ve inkübasyon süresi sonunda 30-300 koloni içeren plaklar değerlendirildi22,23].

Toplam Mezofil Aerob Bakteri Sayısı: Plate Count Agar (Oxoid CM 325) besi yeri kullanıldı. Hazırlanan dilusyonlardan dökme plak yöntemiyle ekimler yapıldı. Petri kutuları 30±1 ºC'de 3 gün inkübe edildi. İnkubasyon sonunda 30-300 arasında koloni içeren kültürler değerlendirmeye alındı[24].

Koliform Grubu Bakterilerin Sayımı: Violet Red Bile Agar (Difco B12) besi yeri kullanıldı. 30±1 ºC'de 24 saat inkübe edilerek oluşan tipik koloniler sayıldı[24].

Escherichia coli İzolasyonu: Etkenin izolasyonu için Tryptone Bile X–Glucuronide Medium (TBX) (Oxoid CM 945) besiyeri kullanıldı. Hazırlanan 10-1 seyreltiden ekim yapılarak 30 ºC'de 4 saat, daha sonra 44 ºC'de 18 saat inkübasyona bırakıldı[25].

Maya ve Küflerin Sayımı: Potato Dextrose Agar (Difco B 13) besi yeri kullanıldı. Hazırlanan seyreltilerden dökme plak yöntemiyle ekimler yapıldı. Petriler 22±1 ºC'de 5 gün inkübe edildi[24].

Staphylococcus-Micrococcus Sayımı: Baird Parker (BP) agar (Oxoid, CM 275) besi yeri kullanıldı. Hazırlanan seyreltilerden petrilere ekim yapılarak, 37±1 ºC'de 2 gün inkübe edildikten sonra değerlendirildi[24].

Koagulaz Pozitif Staphylococcus aureus'un Saptanması: Koagulaz stafilokok sayımı için Baird Parker (BP) agar (Oxoid, CM 275) besi yeri kullanılmıştır. Ekim sonrası petri plakları 36±1 ºC'de 30 saat inkübasyona bırakıldı. İnkübasyondan sonra petrilerde üreyen etrafı açık renkli bir alanla çevrili siyah renkli tipik görüntüye sahip koloniler ile atipik kolonilerden 5 tanesi seçilerek koagulaz testi uygulandı. Koagulaz test sonucu pozitif olan kolonilerin sayısı şüpheli kolonilerin sayısıyla çarpılıp, 5'e bölünerek koagulaz pozitif Staphylococcus aureus'un sayısı belirlendi[24].

Laktik Asit Bakterilerinin Sayımı: Laktik asit bakterilerinin sayımında de Man Rogosa Sharpe Agar (MRS-Oxoid, CM361) besi yeri kullanıldı. Plaklar 37ºC’de 48 saat inkübasyon sonucunda değerlendirildi[22].

Sülfit İndirgeyen Anaerobların Sayımı: Bunun için Sülfit Polymyxin Sulfadiazin (SPS) agar kullanılarak “rol tüp” tekniği ile 37 ºC’de 24 saat inkübasyondan sonra oluşan siyah koloniler sayılarak değerlendirildi[26]. Cl. perfringens’in sayısının tesbiti için bu kolonilerden rastgele seçilen 5 tanesi % 0.3 agarlı nitratlı peptonlu suya inoküle edilerek tüpler anaerobik koşullarda 37 ºC’de 24 saat inkübe edildi ve daha sonra pozitif tüpler değerlendirildi. Cl. perfringens’in sayısı; pozitif tüplerin sayısının 5’e bölünmesinden elde edilen sayının, sülfiti indirgeyen mikroorganizmaların sayısı ile çarpılarak bulundu[23].

Salmonella spp.'lerin İzolasyonu: Ön zenginleştirme aşamasında, 25 g numune 225 ml tamponlanmış peptonlu suda (TPS) homojenize edilerek 37 ºC'de 24 saat inkübe edildi. Selektif zenginleştirme aşamasında ise Rappaport Vassiliadis (RV) broth'a (Oxoid, CM 669) 0.1 ml TPS'den geçilerek 42 ºC'de 24-48 saat inkübe edildi. RV broth'dan Brilliant Green Agar (BG agar) (Oxoid, CM 263)'a ekim yapıldı ve 37 ºC'de 20-24 saat inkübe edildi. BG agarda etrafı parlak kırmızı zone ile çevrili pembe-kırmızı renkli koloniler, Salmonella şüpheli olarak değerlendirildi. Salmonella şüpheli kolonilerden Triple Sugar Iron Agar (TSIA) (Oxoid, CM 277) ve Lysine Iron Agar (LIA) (Oxoid, CM 381) biyokimyasal test besi yerlerine ekimler yapılarak, 37 ºC'de 24 saat inkübasyona bırakıldı. İnkubasyon sonunda, TSIA ve LIA'daki renk değişimine göre pozitiflik değerlendirilmesi yapıldı. Salmonella şüpheli kolonilerin serolojik identifikasyonu, Salmonella antiserumu (Salmonella O Poly A-1 ve Vi-Difco 2264-47-2) ile test edilerek, aglütinasyon oluşumunun pozitif olup olmamasına göre değerlendirildi[24].

Listeria spp. İzolasyonu: Listeria türlerinin saptanması, United States Department of Agriculture (USDA) Food Safety and Inspection Service (FSIS) ile FDA-BAM tarafından önerilen yöntem esas alınarak yapıldı[26-28]. Bu yöntem gereğince numuneler sırasıyla; ön zenginleştirme, zenginleştirme, selektif katı besi yerlerine ekim, kolonilerin incelenmesi, identifikasyonu için biyokimyasal testler uygulandı. Ön zenginleştirme için analiz edilecek sucuk örneklerinden 25 gram alınarak steril stomacher torba içerisinde tartılıp üzerine 225 ml LEB (Listeria Selective Enrichment Broth Base, Oxoid CM 862) ilave edildi. İki dakika homojenize edildikten sonra 24 saat 30ºC’de inkübasyona bırakıldı. Daha sonra ön zenginleştirme homojenatından 0.1 ml alınarak asıl zenginleştirme broth’u olan Fraser Broth’a (Oxoid CM 895) geçildi ve 24 saat 35ºC’de inkübe edildi. Zenginleştirme yapılan sıvı besi yerinden bir öze dolusu kültür alınarak, Listeria-Selective Supplement ilave edilmiş Listeria Selective Agar'a (LSA, Oxford Formulation) ekildi ve sonra petri kutuları 35 ºC'de 24-48 saat süreyle inkubasyona bırakıldı. LSA'da üreyen Listeria spp. şüpheli kahverengimsi yeşil veya siyah haleli kolonilerden TSA (Oxoid CM131) yüzeyine ekim yapıldı ve petri kutuları 30 ºC'de 24-48 saat inkube edildi. Burada üreyen Listeria spp. süpheli kolonilerin identifikasyonu amacıyla, Gram boyama metoduna göre gram-pozitif basil seklinde olanlara hareket, CAMP, katalaz, oksidaz, nitrat indirgeme, dekstroz, esculin, ksiloz, ramnoz, mannitol ve hemoliz oluşturma gibi testler yapıldı[26].

Kimyasal Analiz: Sucuk örneklerinin yağ miktarı TS 1744’ göre[29], pH değeri TS 3136’ya göre[30], protein miktarı TS 1748’e göre[31], tuz tayini TS 1747’e göre[32], kül oranı TS 1746’ya göre[33] ve rutubet oranı ise TS 1743’göre[34] yapıldı.

İstatistiksel Analiz: Araştırmada elde edilen verilere ait tanıtıcı istatistikler ve veriler arasındaki korelasyonlar, SPSS for Windows paket programı (Versiyon 14) kullanılarak yapıldı[35].

Bulgular

İncelenen toplam 100 adet fermente sucuk örneklerine ait mikrobiyolojik analiz bulguları Tablo 1-3 arasında, kimyasal analiz bulguları ise Tablo 4-9 arasındaki tablolarda gösterilmiştir.

Tartışma

Ülkemizde modern teknolojiyi kullanan entegre et tesisleri yanında ilkel koşullarda ve bilimsellikten uzak bilgilerle sucuk üretimi yapan çok sayıda işletme bulunmaktadır. Yetersiz teknoloji ve hijyen kurallarına uymadan standart ve kaliteli sucuk üretimi yapmak her zaman mümkün değildir. Ürünlerin, olgunlaşması tamamlanmadan tüketime sunulması da kaliteyi olumsuz yönde etkilemekte ve halk sağlığı açısından önem arz etmektedir.

Bu çalışmada, Elazığ’da kapalı çarşıdan, değişik marketlerden ve kasaplardan temin edilen 100 adet fermente sucuk örneği alınarak mikrobiyolojik ve kimyasal kalite yönünden incelendi. Toplam mezofilik aerob bakteri sayısı en az 7.48 log₁₀ kob/g, en çok 9.90 log₁₀ kob/g ve ortalama olarak ise 8.75 log₁₀ kob/g düzeyinde bulundu (Tablo 1). Bu çalışmada elde edilen ortalama değer bazı araştırmacıların[14,16,21,36,37] buldukları değerlerden (4.20 – 8.51 log₁₀kob/g) düşük, ancak bazı araştırmacıların[15,19] buldukları değerlerle ise uyum içerisindedir. Hijyenik şartlarda elde edilen fermente sucuklarda toplam mezofilik aerob bakteri sayısının 1.0x10⁶ kob/g’ın altında olması gerekmektedir[6]. Buna göre incelenen 100 adet fermente sucuk örneğinin tamamının (% 100) kriterlere uymadığı görüldü (Tablo 3). Ancak son yıllarda fermente sucuklarda kaliteyi geliştirmek ve standart sucuk elde etmek amacıyla starter kültür kullanılmaya başlanmış dolayısıyla olgunlaşmış fermente sucuklarda starter kültürün belli oranlarda bulunmasının toplam mezofilik aerob bakteri sayısını etkileyeceği bildirilmiştir[21]. Örneklerde toplam mezofilik aerob bakteri sayısının geniş sınırlar içerisinde bir dağılım göstermesi standart bir üretim olmamasına, ham maddenin kalitesine ve yetersiz olgunlaşmaya bağlanabilir. İstatistiksel analiz sonuçlarına göre ise toplam mezofilik aerob bakteri sayısı ile pH değeri ve rutubet miktarı arasında orta derecede (r:-0.45 ve r: 0.58) bir korelasyon olduğu tespit edildi.

Hijyen indikatörü mikroorganizmalardan özellikle koliform grubu mikroorganizmaların sucuklarda belirli düzeyin üzerinde bulunması, sucukların tam olgunlaşamadığı veya hatalı olgunlaştığı, üretimde kullanılan ham maddenin hijyenik koşullarda temin edilmediği ve üretim sırasında kontaminasyonlar olduğunun göstergesi olarak kabul edilmektedir[37]. İncelenen sucuk örneklerindeki koliform bakteri sayısı en az 1.10 log₁₀ kob/g, en çok 2.96 log₁₀ kob/g ve ortalama olarak ise 1.32 log₁₀ kob/g düzeyinde bulundu (Tablo 1). Genel olarak bakıldığında incelenen fermente sucuk örneklerinin % 78’nin TS 1070[12] sucuk standardında belirtilen değerlere uygun olduğu görüldü (Tablo 3). Bu değer Kök ve ark.’nın[14] buldukları 1.62 log₁₀ kob/g, Aytekin’in bulduğu[15] 2.9x10³ kob/g ve Gökalp ve ark.’nın[3] buldukları 7.7x10⁶ kob/g değerlerinden oldukça düşüktür.

Fermente sucuk örneklerinin % 15’inde E.coli saptandı (Tablo 2). Bu oranın Erdoğrul ve ark.’nın[16] buldukları % 15 oranı ile Kök ve ark.’nın[27] buldukları % 16 oranıyla uyum içerisinde olduğu tespit edildi. Sucuk örneklerinde E. coli bulunması hijyen eksikliğinin önemli bir işaretidir. TS 1070[12] sucuk standardına göre E. coli bulunmamalıdır.

Maya ve küf sayısı en az 1.04 log₁₀ kob/g, en çok 5.49 log₁₀ kob/g ve ortalama olarak ise 3.08 log₁₀ kob/g düzeyinde bulundu (Tablo 1). TS 1070[12] standardına göre 5 adet örneğin en fazla 2 tanesinde maya ve küf sayısının 10²/g olması gerektiği bildirilmektedir. İncelenen 100 adet fermente sucuk örneğinin 77 tanesinde 10² /g dan fazla maya ve küf bulundu. Buna göre incelenen örneklerin % 77’ sinin adı geçen kodekse göre uygun olmadığı söylenebilir (Tablo 3). Elde edilen ortalama değerler Şenol ve Nazlı’nın[38] bulduğu 4.72 log₁₀ kob/g değer ile Günşen ve ark.’nın[36] buldukları 3.28 log₁₀ kob/g değerinden düşüktür. Fakat Kök ve ark.’nın[14] buldukları 3.00 log₁₀ kob/g sayısıyla uyum içerisindedir. Bu grup mikroorganizmalar daha düşük su aktiviteleri (0.85 ve üzeri) ve geniş pH (pH: 2 – 9) değerlerinde ve uygun depolama sıcaklığında (10 – 35ºC) çoğalabilmeleri nedeniyle sucuk gibi fermente ve yarı-kuru gıdalarda oldukça önem taşımaktadırlar. Bazı küf türleri bulaştıkları gıda maddelerinde gelişerek salgıladıkları toksik metabolitler, mikotoksinler nedeniyle, gıda maddelerinin tüketilmesi durumunda ölümle sonuçlanabilen zehirlenmelere yol açmaktadırlar[16,39].

Staphylococcus- Micrococcus sayısı en az 2.78 log₁₀ kob/g, en çok 5.56 log₁₀ kob/g ve ortalama olarak ise 3.99 log₁₀ kob/g düzeyinde bulundu (Tablo 1). Genel olarak dağılımına bakıldığında incelenen 46 (% 46) sucuk örneğinin 1.0x10²-9.9x10² kob/g arasında olduğu, 21 (% 21) tanesinin ise >1.0x105’ den yüksek sayıda bu grup bakteriyi içerdiği tespit edildi (Tablo 3). Elde edilen bu değerler Kök ve ark.’nın[14] buldukları 3.95 log₁₀ kob/g değeriyle uyum içerisindedir. Bu grup mikroorganizmaların sayılarının yüksek çıkması bazı türlerin starter kültür olarak işlev yapmasından kaynaklanabilir[8].

S. aureus özellikle pH değeri 4.2’nin üstünde olan fermente et ürünlerinde bulunabilme şansı yüksek olan bir bakteri türüdür[18]. Türk Gıda Kodeksi Et Ürünleri Tebliği’nde[13]; S. aureus’un her beş örnekten birinde 5x10³ kob/g’ı, dördünde 5x10² kob/g’ı geçmemesi gerektiği bildirilmektedir. Buna göre incelenen fermente sucuk örneklerinin 10 (% 10) tanesinde sayının 5x10³ kob/g’ın üzerinde olduğu tespit edildi. Bu değer Kök ve ark.’nın[14] buldukları (100 adet sucuk örneğinden 12’si pozitif) değerle uyum içerisindedir. Ancak, bu sonuç Sancak ve ark.’nın[37] buldukları değerden (% 16) oldukça düşüktür. Bu bakteri et ve et ürünleri içerisinde gıda zehirlenmelerine neden olan önemli patojen bakteriler arasındadır[7].

Laktik asit bakteri sayısı en az 6.48 log₁₀ kob/g, en çok 9.96 log₁₀ kob/g ve ortalama olarak ise 8.56 log₁₀ kob/g düzeyinde bulundu (Tablo 1). Genel olarak değerlendirildiğinde örneklerin tamamında (% 100) bu grup bakteri sayısının >1.0x10⁵ kob/g’ın üzerinde olduğu saptandı (Tablo 3). Elde edilen bu değerler Çon ve Gökalp’in[19] buldukları ortalama 8.66 log₁₀ kob/g değeriyle uyum içerisindedir. Bu değer İnal[6] tarafından önerilen laktik asit bakteri sayısının (LAB) toplam mezofilik aerob bakteri sayısını aşması gerektiğini önerdiği sayının (6 log₁₀ kob/g) oldukça üzerindedir. İstatistiksel analiz sonucunda laktik asit bakteri sayısı ile pH değeri arasında negatif yönde zayıf derecede (r:-0.24) bir korelasyonun varlığı tespit edildi.

Gıda kaynaklı Cl. perfringens zehirlenmelerinde proteinli gıdalar özellikle et ve etli yemekler ile sosisler önem arz etmektedir[12,13]. Cl. perfringens sayısı en az <1.00 log₁₀ kob/g, en çok 2.70 log₁₀ kob/g ve ortalama olarak ise 1.94 log₁₀ kob/g düzeyinde bulundu (Tablo 1). Genel olarak bakıldığında ise incelenen sucuk örneklerinin 58 (% 58) tanesinin 0.1x10¹-9.9x10¹ kob/g arasında, 3 (% 3) tanesinin 1.0x10²-9.9x10² arasında ve 39 (% 39) tanesinde ise sayının tespit edilebilir (<0.1x10 kob/g ) seviyenin altında olduğu görüldü (Tablo 3). TS 1070[12] standardına göre 5 adet örneğin en fazla 2 tanesinde Cl. perfringens sayısının 10²/g olması gerektiği bildirilmektedir. Dolayısıyla incelenen 100 adet fermente sucuk örneğinin 3 tanesinde 10² /g dan fazla Cl. perfringens bulundu. Buna göre incelenen örneklerin % 3’ünün adı geçen kodekse göre uygun olmadığı tespit edildi (Tablo 3). Elde edilen bu sonuçların Sancak ve ark.’nın (37) buldukları sonuçlardan (ortalama 1.7x10³ kob/g) oldukça düşük seviyede oldukları görüldü. Yapılan istatistiksel analiz sonucunda Cl. perfringens ile pH değeri arasında negatif yönde orta derecede (r: -0.45) bir korelasyonun varlığı belirlendi.

İncelenen fermente sucuk örneklerinin 3 (% 3) tanesinde Salmonella spp. varlığı belirlendi. Bu durum Kök ve ark.’nın[14] buldukları % 2 değeriyle uyum içerisindedir. Ancak inceledikleri sucuk örneklerinin hiç birinde bu grup bakteriyi tespit etmeyen bazı araştırmacıların[36,37] sonuçlarından farklıdır. Bu sonuç işletmede ve etin kendisinde barsak kökenli bir bulaşma olabileceğini dolayısıyla tüm üretim zincirinde hijyenik kalitenin eksik olduğunu göstermektedir.

Listeria türleri çevrede, toprakta, suda, kötü kaliteli silajlarda yaygın olmasından dolayı buradan hayvanlara ve hayvanların dışkıları, kan ve sütleri ile tekrar çevreye bulaşmakta ve sonuçta iyi bir sanitasyonun uygulanmadığı durumlarda gıda maddelerinin üretimi, taşınması ve tüketimi sırasında ürünler kontamine olmaktadır[40,41]. Listeria cinsinde L.monocytogenes dışında, L.ivanovii, L.innocua, L.welchimeri, L.seeligeri, L.grayi, L.denitrifikans ve L.murrayi türleri de bulunmaktadır ve tüm Listeria türlerinin et ve et ürünlerini değişik oranlarda kontamine ettiği bilinmektedir[17,42]. İncelenen sucuk örneklerinin 4 (% 4) tanesinde Listeria monocytogenes, 2 (% 2) tanesinde Listeria welshimeri ve 3 (% 3) tanesinde ise Listeria seeligeri bakterisine rastlanıldı. Elde edilen sonuçlar Kök ve ark.’nın[14] buldukları sonuçlarla uyum içerisindedir. Çiftçioğlu[43] incelediği 100 adet sucuk örneğinin % 2.9’da, Schmidt ve ark.[44] ise % 3’de Listeria seeligeri bakterisine rastlamıştır. Bu sonuç bizim bulgularımızla uyum içerisindedir. Yapılan birçok araştırmada, sucuğun hammaddesini oluşturan kıymanın yaygın olarak L. monocytogenes içerdiği bildirilmiştir[10,20,43,45]. Çon ve ark. [46]; inceledikleri sucuk örneklerinin % 23.3’ünde, Kaya ve Gökalp[47]; % 18’inde, Güven[20]; % 7.5’inde Listeria spp. rastladığını bildirmişlerdir.

İncelenen fermente sucuk örneklerinde rutubet miktarı en az % 25.97, en çok % 66.61 ve ortalama olarak ise % 38.75 oranında bulundu (Tablo 4). Bu değer Sancak ve ark.’nın[37] buldukları ortalama % 38.57 değeriyle uyum içerisindedir. TS 1070 ve Türk Gıda Kodeksi’ne göre fermente sucuk örneklerinde % rutubet miktarı % 40 aşmamalıdır[12,13]. Genel olarak sonuçlar değerlendirildiğinde % 68’nin TS ve TGK’ne uygun olmadığı görüldü (Tablo 5). Bu sonuç Sancak ve ark.’nın[31] bulgularıyla (% 66) uyum içerisindeyken Erdoğrul ve Ergün’ün buldukları % 20.78 değerden oldukça yüksektir[16]. Araştırmada elde edilen yüksek su oranları ülkemizde sucukların yeterince olgunlaşmadan piyasaya sürüldüğünü göstermektedir. Bu durum tüketicinin ekonomik kaybına neden olduğu gibi aynı zamanda sucukların raf ömrünün kısa olmasında da en önemli etken olarak gözükmektedir.

Sucukta tat ve aroma üzerine tuzun etkisi çok önemlidir. Lezzetin yanı sıra sucuğun kıvam kazanmasında da tuzun etkisi bulunmaktadır. Ayrıca tuz, sucukta su aktivitesini düşürerek bakterilerin gelişmesini engellemektedir[28]. Tuz miktarları en az % 1.63, en çok % 6.41 ve ortalama olarak ise % 4.36 olarak bulundu (Tablo 4). Elde edilen bu değerler Sancak ve ark.’nın[37] buldukları ortalama % 4.12 değeriyle uyum içerisindedir. Ancak, Erdoğrul ve Ergün’ün[16] buldukları ortalama % 3.01 değerinden yüksektir. TS 1070’e[47] göre sucuk örneklerinde bulunması gereken en fazla tuz miktarı % 5’dir. Buna göre genel olarak değerlendirildiğinde incelenen örneklerin % 16’sının bu değerleri aştığı saptandı (Tablo 5). Bu değer Sancak ve ark.’nın[37] tespit ettikleri değerle (% 14’ü uymuyor) uyum içerisindedir. Ancak inceledikleri sucuk örneklerinin tuz miktarları bakımından tamamının (% 100) standarda uygun olduğunu söyleyen Erdoğrul ve Ergün’ün[16] sonuçlarından farklılık arz etmektedir.

Kül miktarı en az % 1.70, en çok % 8.85 ve ortalama olarak ise % 5.39 olarak tespit edildi (Tablo 4). TS 1070’ göre fermente sucuklarda kül miktarı % 2 –% 5 arasında olmalıdır. Buna göre genel olarak bakıldığında örneklerin % 45’nin 5.0 > değerinden fazla kül içerdiği görüldü (Tablo 6). Bu sonuç Erdoğrul ve Ergün’ün (16) buldukları ortalama % 5.20 değeriyle uyum içerisindedir. Ancak, Sancak ve ark.’nın[37] buldukları ortalama % 3.99 değerinden yüksektir.

Numunelerin protein miktarları en az % 14.00, en çok % 27.90 ve ortalama olarak ise % 21.92 olarak saptandı (Tablo 4). Bu değerler Erdoğrul ve Ergün’ün[16] buldukları ortalama % 22.48 değeriyle uyum içerisindedir. Ancak, Sancak ve ark.’nın[31] buldukları ortalama % 16.43 değerinden yüksektir. TS 1070[12] sucuk standardına göre I.sınıf sucuklardaki protein oranı en az % 22, II. sınıf ve III. sınıf sucuklardaki protein oranları ise en az % 20 olmalıdır. Buna göre bakıldığında incelenen sucuk örneklerinin % 63’ü I.sınıf, % 37’si ise II. sınıf ve III. sınıf sucuk grubuna dahil olmaktadır (Tablo 5). Bu sonuç Erdoğrul ve Ergün’ün[16] buldukları % 66.6’sı I.sınıf sonucuyla uyum içerisindedir. Ancak, Sancak ve ark.’nın[37] tespit ettikleri % 16.43’ü I.sınıf sonucundan oldukça yüksektir.

İncelenen örneklerdeki yağ miktarları en az % 26.10, en çok % 39.22 ve ortalama olarak ise % 35.22 değerlerinde bulundu (Tablo 4). Bu değerler Sancak ve ark.’nın[37] buldukları ortalama % 36.13 değeriyle uyum içerisinde, Çon ve ark.’nın[7] buldukları % 34.41 değerinden yüksektir. Ayrıca, Erdoğrul ve Ergün’ün[16] buldukları ortalama % 39.20 değeriyle ve Kolsarıcı ve ark.’nın[48] buldukları % 37.15 değerinden düşüktür. TS 1070[12] sucuk standardına göre I.sınıf sucuklardaki yağ oranı en çok % 35, II. sınıf ve III. sınıf sucuklarda ise en çok % 40 olmalıdır. Genel olarak bakıldığında ise incelenen örneklerin % 63’nün I.sınıf, % 37’sinin ise II. sınıf ve III. sınıf gruba dahil olduğu görülmektedir (Tablo 5).

pH değerleri sucukta renk, yapı, lezzet ve dayanıklılık üzerine etkili faktörlerden biridir. İncelenen sucuk örneklerinde pH değerleri en az 4.75, en çok 6.76 ve ortalama olarak ise 5.18 değerinde bulundu (Tablo 4). Bu değer Çon ve ark.’nın[46] buldukları ortalama 4.95 değerinden yüksektir. Ancak, Sancak ve ark.’nın[37] buldukları ortalama 5.50 değeri ve Erdoğrul ve Ergün’ün[16] buldukları 5.40 değerinden düşüktür. TS 1070 standardına göre[12] sucuk örneklerinde olması gereken pH değeri 4.7 – 5.4’dür. Buna göre bakıldığında incelenen örneklerin % 29’nun standartlara uymadığı saptandı (Tablo 5). Elde edilen sonuçlar Sancak ve ark.’nın[37] sonucuyla (% 26) uyum içerisinde ancak Erdoğrul ve Ergün’ün[16] sonucundan (% 10) ise oldukça yüksektir.

Sonuç olarak, incelenen fermente sucuk örneklerinin tamamının TS 1070 standardına ve Türk Gıda Kodeksine uymadıkları bulundu. Ayrıca, % 15’de E.coli, % 10’da Staphylococcs aureus, % 3’de Salmonella spp., % 4’de Listeria monocytogenes, % 2’ de Listeria welshimeri ve % 3’de Listeria seeligeri bakterisine rastlanılmasından dolayı halk sağlığı açısından potansiyel bir tehlike arz ettikleri saptandı. Bundan dolayı “çiftlikten sofraya gıda güvenliği” konseptine uygunluk sağlanması için üretimden tüketime kadar olan tüm zincirde gerekli olan HACCP ve GMP kurallarının uygulanması ve ilkel yöntemlerle sucuk üreten işletmelerin kontrol altına alınarak modern teknolojiyi kullanan üretim yerlerine dönüştürülmesi sağlanmalıdır.

References

1. Anonim.Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi. www.saglik.gov.tr/extras/birimler/temel/beslenme_rehberi.pdf 13.04.2011.
2. Göğüş KA. Et Teknolojisi. Ankara Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Yayınları No: 991 Ankara: 1986.
3. Öztan A. Et Bilimi ve Teknolojisi. Hacettepe Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Yayın No: 19 Ankara: 1993.
4. Tekinşen OC, Dincer B, Kaymaz S, Yucel A. Türk sucuğunun olgunlaşması sırasında mikrobiyel flora ve organoleptik nitelikleri üzerinde değişimler. Ankara Üniv Vet Fak Derg 1982; 2: 111-130.
5. Yıldırım Y. Et Endüstrisi. Uludağ Üniversitesi Veteriner Fakültesi Yayınları 3.Baskı Ankara: Yıldırım Basımevi, 1992.
6. İnal T. Besin Hijyeni, Hayvansal Gıdaların Sağlık Kontrolü. İstanbul: Final Ofset, 1992.
7. Frazier WC, Westhoff DC. Food Microbiology. 4th Edition, New York: McGraw-Hill, 1988.
8. Gürakan GC, Bozoğlu TF, Wiess N. Identification of lactobacillus starins from Turkish-style dry fermented sausage. Lebensmittel-Wissenschaft Unter-Thechnology 1995, 28-139.
9. MacGovan AP, Bowker McLauchlin J, Bennett PM, Reeves DS. The occurrence and seasonal changes in the isolation of Listeria spp. in shop bought food stuffs, human faeces, sewage, and soil from urban sources. Inter J of Food Microbiol 1994; 21: 325-334.
10. Sharif A, Tunail N. Detection of listeria monocytogenes in foods of animal origin. J Vet and Animal Science 1995; 19: 329-334.
11. Yaman A, Gokalp HY, Çon AH. Some characteristics of lactic acid bacteria present in commercial sucuk samples. Journal of Meat Science 1998; 49: 387-397.
12. Türk Standartları Enstitüsü. Türk Sucuğu, TS:1070. Türk Standartları Enstitüsü. Ankara: 2002.
13. Türk Gıda Kodeksi. Et Ürünleri Tebliği. Resmi Gazete, 23960, Tebliğ No:2000/4, Ankara: Başbakanlık Basımevi, 2000.
14. Kök F, Özbey G, Muz A. Aydın İlinde Satışa Sunulan Fermente Sucukların Mikrobiyolojik Kalitelerinin İncelenmesi. Fırat Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 2007; 21(6): 249-252.
15. Aytekin H. Konya\'da üretilen ve Konya piyasasında satılan sucukların bazı mikrobiyolojik ve kimyasal analizleri üzerinde araştırma. Etlik Vet Mikrob Enst Derg 1986; 5: 10-12.
16. Erdoğrul Ö, Ergün Ö. Kahramanmaraş piyasasında tüketilen sucukların bazı fiziksel, kimyasal, duyusal ve mikrobiyolojik özellikleri, İstanbul Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi 2005; 31: 55-65.
17. Cengiz AT. Listeria ve Erysipelothrix, Bölüm 6, alındı: Ustaçelebi Ş (Editör). Temel ve Klinik Mikrobiyoloji, 1.Baskı, Ankara: Güneş Kitabevi Ltd Şti, 1999.
18. Çon AH, Doğu M, Gökalp HY. Periodical determination of some microbiological characteristics of sucuk samples produced at some big meat plants in the city of Afyon. Turk J Vet Anim Sci 2002; 26:11-16.
19. Çon AH, Gökalp HY. Türkiye pazarındaki sucukların bazı kimyasal ve mikrobiyolojik nitelikleri. Gıda 1998; 23: 347-355.
20. Güven A. Elazığ ilinde tüketime sunulan et ve bazı et ürünlerinde listeria türlerinin araştırılması. Doktora Tezi. Elazığ: Fırat Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, 1994.
21. Nazlı B, Uğur M, Akol N. İstanbul piyasasında tüketime sunulan sucuk, salam ve sosislerin mikrobiyolojik kaliteleri üzerine araştırmalar. İstanbul Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi 1986; 12: 1-10.
22. American Public Health Association. Standard Methods for the Examination of Dairy Products. - 15th Edition, 1995.
23. Harrigan WF. Laboratory Methods in Food Microbiology, 3rd Edition, London: Academic Pres. 1998.
24. ICMSF. International commission on microbiological specifications for foods. Microorganism in Foods 1. Their Significance and Methods of Enumeration, London: Univ. to Toronto Press, 1982.
25. FAO. Manual of Food Quality Control. 4. Rev. 1. “Microbiological Analysis”. Food and Agricultural Organization of the United Nations, Rome, pp 43-56. 1992.
26. Anonim.http://www.fda.gov/Food/ScienceResearch/LaboratoryMethods/ BacteriologicalAnalyticalManualBAM/UCM071400 19.04.2011
27. Dever FP, Schaffner DW, Slade PJ. Methods for the detection of foodborn Listeria monocytogenes in the U. S. J. Food Safety 1993; 13: 263-292.
28. Yu LS, Fung DYC. Evaluation of FDA and USDA procedures for enumerating Listeria monocytogenes in ground beef. Food Microbiol 1991; 8: 69-74.
29. Türk Standartları Enstitüsü. TS 1744: Et ve Et Mamulleri Yağ Miktarı Tayini, Türk Standartları Enstitüsü, Ankara: 1974.
30. Türk Standartları Enstitüsü. TS 3136: Et ve Et Mamullerinde pH Tayini, Türk Standartları Enstitüsü, Ankara: 1978.
31. Türk Standartları Enstitüsü. TS 1748: Et ve Et Mamulleri Azot Miktarının Tayini, Türk Standartları Enstitüsü, Ankara: 1974.
32. Türk Standartları Enstitüsü. TS 1747. Et ve Et Mamulleri Klorür Miktarı Tayini, Türk Standartları Enstitüsü, Ankara: 1974.
33. Türk Standartları Enstitüsü. TS 1746: Et ve Et Mamulleri Kül Tayini, Türk Standartları Enstitüsü, Ankara: 1974.
34. Türk Standartları Enstitüsü. TS 1743: Et ve Et Mamulleri Rutubet Miktarı Tayini, Türk Standartları Enstitüsü, Ankara: 1974.
35. Fowler J and Cohen L. Practical Statistics for Field Biology. Chichester: John Willey and Sons Ltd, 1992.
36. Günşen U, Büyükyörük İ, Arlı V. Bursa İli Askeri Birliklerinde Tüketilen Sucuk, Salam ve Sosislerin Mikrobiyolojik Kaliteleri. Pendik Vet Mikrobiol Derg 2001; 32: 37-41.
37. Sancak YC, Kayaardı S, Sagun E, İşleyici Ö, Sancak H. Van\'da Tüketime Sunulan Fermente Türk sucuklarının Fiziksel, Kimyasal, Mikrobiyolojik ve Organoleptik Niteliklerinin İncelenmesi, Yüzüncüyıl Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi 1996; 7: 67-73.
38. Şenol A, Nazlı B. Fermente Sucuklarda Bozulmalara Neden Olan Faktörlerin Tespiti Üzerine Araştırmalar. İstanbul Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi 1996; 22(2): 355-370.
39. Ünlütürk A, Turantas F. Gıda Mikrobiyolojisi. 2. Baskı, Çınarlı, İzmir: Mengi Tan Basımevi, 1999.
40. Bracket RE. Presence and Persistence of L. monocytogenes in Food and Water. Food Technol 1988; 4: 162-164.
41. Terplan G. Listerialar, Gıda Maddelerinde Bulunuşu ve Saglık Yönünden Önemi. Mikroorganizmalar ile Gıda Teknolojisi ve Gıda Hijyeni Arasındaki İlişkiye Bir Örnek. Listeria. Seminer, İstanbul Üniv. Vet. Fak. İstanbul: 1989.
42. Koneman EW, Allen SD, Janda WM, Schreckenberger PC, and Winn WC. Antimicrobial susceptibility testing, In: Color Atlas and Textbook of Diagnostic. Microbiology, 5th Edition, New York: Lippincott, 1997.
43. Çiftçioglu G. Kıyma, sucuk ve tavuk etlerinde, Listeria monocytogenes’in mevcudiyeti üzerine araştırmalar. Doktora Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, 1992.
44. Schmidt U, Seeliger HPR, Glenn E, Langer B, Leistner L. Listerienfunde in Rohen Fleischerzeugnissen. Mitteilungsblatt der Bundesanstalt für Fleischforschung, Kumblach 1988; 101: 8080-8087.
45. Sireli T, Erol İ. Hazır kıymalarda Listeria türlerinin araştırılması, Türk Veterinerlik ve Hayvancılık Dergisi 1999; 23: 373-380.
46. Çon AH, Kaya M, Gökalp HY. Sucuklardan Listeria monocytogenes ve diger listeria türlerinin izolasyonu ve identifikasyonu, KÜKEM Derg 1993; 16: 78-80.
47. Kaya M, Gökalp HY. Bazı et ürünlerinde Listeria monocytogenes’in aranması, karakterizasyonu ve kontrolü üzerine araştırmalar. Bursa II. uluslararası gıda sempozyumu, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Gıda Teknolojisi Araştırma Enstitüsü. 1991; 168-178.
48. Kolsarıcı N, Ertaş AH, Şahin ME. Afyon, Ankara ve Aydın Yöresi Sucukların Bileşimi Üzerine Araştırma. Gıda 1986; 11: 34-39.