Elazığ'da Satışa Sunulan Bazı Sütlü Tatlıların Mikrobiyolojik Kalitesi

Elazığ'da farklı pastanelerden ve sütlü tatlıları satan satış merkezlerinden temin edilen 100 adet sütlaç, kazandibi, keşkül, tavukgöğsü ve supangile örneği incelendi.

Sütlaç, kazandibi, keşkül, tavukgöğsü ve supangile örneklerinde log10 kob/g olarak ortalama toplam mezofilik aerob bakteri sayısı 2.30, 2.74, 3.00, 4.05, 4.55, maya-küf sayısı 0.39, 1.02, 1.10, 1.44, 1.13; Staphylococcus-Micrococcus sayısı 1.19, 1.15, 2.18, 1.81, 2.25; laktik asit bakterileri 1.03, 3.54, 2.95, 3.15, 4.19; Pseudomonas spp. ise 0.12, 0.19, 1.02, 1.15 ve 1.80 değerlerinde bulundu. Enterobakteriler sütlaç örneklerinde ˂log₁₀ kob/g olarak bulundu. Ancak kazandibi, keşkül, tavukgöğsü ve supangile örneklerinde ise sırasıyla 0.21, 2.10, 1.64 ve 2.26 log₁₀ kob/g olarak saptandı. Ayrıca 1 adet sütlaç 3 adet supangile örneğinde Escherichia coli bakterisine rastlanırken, incelenen sütlü tatlı örneklerinin hiç birinde Staph. aureus, Salmonella spp. ve Listeria spp.'ye rastlanmadı.

Sonuç olarak örneklerin tamamında Staph. aureus, Salmonella spp. ve Listeria spp. bakterilerinin bulunmaması halk sağlığı ve gıda güvenliği için önemli bir durumdur. Fakat incelenen tüm örneklerdeki indikatör mikroorganizmaların varlığı göstermiştir ki; bu ürünler hijyenik şartlarda üretilmemekte ve halk sağlığı için potansiyel bir tehlike oluşturmaktadır.

In this study, a total of 100 samples of desserts containing milk collected from different patisserie in Elazığ city were evaluated for microbiological quality.

The mean numbers of total mesophilic aerobic bacteria, moulds-yeast, Staphylococcus- Micrococcus, lactic acid bacteria and Pseudomonas spp. were found as 2.30, 2.74, 3.00, 4.05, 4.55 log₁₀ cfu/g, 0.39, 1.02, 1.10, 1.44, 1.13 log₁₀ cfu/g, 1.19, 1.15, 2.18, 1.81, 2.25 log₁₀ cfu/g, 1.03, 3.54, 2.95, 3.15, 4.19 log₁₀ cfu/g and 0.12, 0.19, 1.02, 1.15 and 1.80 log₁₀ cfu/g in sutlac, kazandibi, keskul, tavukgogsu and supangile, respectively. Enterobactericeae counts were found to be 0.21, 2.10, 1.64 and 2.26 log₁₀ cfu/g in kazandibi, keskul, tavukgogsu and supangile samples respectively, while they were not detected (˂ log₁₀cfu/g) in sutlaç samples. Escherichia coli was determined in one sutlaç and three supangile samples, while Staph. aureus, Salmonella spp. and Listeria spp. were not found in the samples.

As a result, absence of Staph. aureus, Salmonella spp. and Listeria spp. in the samples is important for the public health and food safety. However, determining indicator microorganisms in the samples shows that all these products were not produced under hygienic conditions and may have a potential risk for the public health.

Giriş

Sütün insanoğlunun beslenmesindeki önemi şüphesiz tartışılmazdır. Hijyenik koşullarda üretilmediği, saklanmadığı, işlenmediği ve gerekli kontrollerinin yapılmadığı durumlarda halk sağlığı açısından zararlı olabilmektedir. Bu nedenle süt hijyeni, hem ekonomik açıdan ve hem de insan sağlığı açısından oldukça önemlidir. Süt ve ürünlerinde olduğu gibi süt içeren tatlıların da mikroorganizma düzeyi, gerekli hijyenik şartlara ve soğuk zincire uyulmadığı taktirde (üretim, depolama, taşıma, tüketiciye sunma vb) artış gösterebilmektedir. Bu durum ürünlerde hem mikrobiyolojik hem de duyusal kaliteyi etkilemektedir[1].

Temel olarak süt bileşenlerini içeren tatlılar çok geniş bir çeşitliliğe sahiptir. Hazır sütlü tatlıların tüketimi, çeşit ve tiplerin üretilip yaygınlaşmasıyla özellikle son on yıllık dönemde büyük bir artış göstermiştir. Bu artışın nedeni de ürünlere besin değeri ve duyusal nitelikler, yaygınlık, kolay erişilebilme, her ortamda tüketilebilme özelliği kazandırılarak tüketiciler için çekici hale getirilmesidir. Bugün hızla gelişmekte olan sütlü tatlı üretiminin teknolojik, mikrobiyolojik ve denetim yönünden eksiklikleri mevcuttur. Bu üretim sektörü hala hazır yemek üretiminin içerisinde görülmekte, mikrobiyolojik kriterleri hazır yemek kriterlerine göre değerlendirilmektedir. Kimyasal ve fiziksel analizleri ile ilgili bilinen ya da uygulanan kesin metotları hala ortaya konulmamıştır[1].

Sütlü tatlılar, Tüketime Hazır Sütlü Tatlılar Standardında (TSE K 98) “Pastörize ve homojenize inek sütüne beyaz şeker, invert şeker veya glukoz şurubundan bir veya birkaçı ve mamulün çeşidine göre pirinç unu, buğday unu, yenilebilir nişasta, irmik, pirinç, tane veya öğütülmüş badem, fındık, ceviz gibi kuruyemişler, damla sakızı, kakao, karamel sosu, peynir telemesi, tavukgöğüs eti vb. çeşni ve lezzet verici maddeler katılmak suretiyle tekniğine uygun olarak pişirilerek, keşkül, sakızlı muhallebi, sütlaç, supangile, krem karamel, höşmerim, fındıklı krem şokola, tavukgöğsü gibi tüketime hazır hale getirilmiş mamul.” olarak tanımlanmıştır[2].

Süt bazlı tatlılar grubundan sayılan puding türü (sütlaç, tavukgöğsü, kazandibi, supangile) tatlılar hızlı bakteri üremesine imkan sağlayan bileşimleri, su aktivitesi (aw) ve pH değerleri nedeniyle mikroorganizmalar için ideal olan ürünlerdendir[3,4]. Süt ve ürünlerinde olduğu gibi süt içeren tatlıların da mikroorganizma düzeyi gerekli hijyenik şartlara ve soğuk zincire uyulmadığı taktirde, üretim, depolama, taşıma ve tüketiciye sunum sırasında artış gösterebilmektedir[3]. Bu da ürünlerde hem mikrobiyolojik hem de duyusal kaliteyi etkilemektedir. Ülkemizin her bölgesinde sevilerek tüketilen sütlü tatlılar çok çeşitli olmasına rağmen, genellikle uygun koşullarda satışa sunulmaması nedeniyle de sağlık açısından önemli bir risk oluşturabilmektedir. Bu konuda yapılan çalışmalar oldukça sınırlı sayıda olduğundan dolayı bu konu oldukça önem arz etmektedir.

Bu çalışma, halkımız tarafından sevilerek tüketilen bazı sütlü tatlıların (sütlaç, kazandibi, keşkül, tavukgöğsü ve supangile) mikrobiyolojik kalitelerini belirlemek ve tüketici sağlığı açısından bu gıdaların güvenirliliğini ortaya koymak amacıyla yapılmıştır.

Gereç ve Yöntem

Örneklerin Alımı: Bu çalışmanın materyalini oluşturan sütlü tatlı (sütlaç, kazandibi, keşkül, tavukgöğsü ve supangile) örnekleri 1 Şubat 2012 ile 1 Haziran 2012 tarihleri arasında Elazığ ilinde bulunan farklı pastanelerden ve sütlü tatlı satan satış merkezlerinden temin edildi. Bu amaçla yaklaşık olarak 150'şer gramlık her biri 20 adet sütlaç, kazandibi, keşkül, tavukgöğsü ve supangile toplandı. Örnekler en kısa süre içerisinde laboratuara getirilerek +4±1 ºC'de muhafaza edildi ve en fazla yarım saat içerisinde analize alındı.

Mikrobiyolojik Analizler: Mikrobiyolojik analizler için, sütlü tatlı örnekleri bir parçalayıcının (Bag Mixer - İnterscience 78860 St. France) özel torbasında 10 g tartıldı. Üzerine steril ¼ Ringer (Merck 1.5525 – Darmstadt - Germany) çözeltisinden 90 mL ilave edilerek parçalayıcıda homojen hale getirilerek örneğin 10-1'lik dilüsyonu hazırlandı. Bu dilüsyondan aynı seyrelticiyi kullanmak suretiyle örneğin 10^-6'ya kadar diğer dilüsyonları yapıldı. Örneklerin her seyreltisinden 1'er mL kullanılarak iki paralel şekilde dökme plak metoduyla ekimleri yapıldı. İnkübasyon süresi sonunda 30-300 koloni içeren plaklar değerlendirildi[7,8].

Toplam Mezofilik Aerob Bakteri Sayısı (TMAB): TMAB sayısının belirlenmesi amacıyla Plate Count Agar (Oxoid CM 325) besiyeri kullanıldı. Hazırlanan dilüsyonlardan dökme plak yöntemiyle ekimler yapıldı. Petri kutuları 30±1 ºC'de 3 gün inkübe edildi. İnkubasyon sonunda 30-300 arasında koloni içeren petriler değerlendirmeye alındı[9].

Enterobakterilerin Sayımı: Violet Red Bile Glucose Agar (Merck 1.10275 Darmstadt - Germany) besiyeri kullanıldı. 30±1 ºC'de 48 saat inkübe edilerek oluşan 1-2 mm çapında, kırmızı ve etrafında halka şeklinde hale oluşturarak üreyen ve oksidaz testi negatif veren tipik koloniler sayıldı[10].

Maya ve Küflerin Sayımı: Potato Dextrose Agar (Difco B 13) besiyeri kullanıldı. Hazırlanan seyreltilerden dökme plak yöntemiyle ekimler yapıldı. Petriler 22±1 ºC'de 5 gün inkübe edildi[9].

Staphylococcus – Micrococcus Sayımı: Bu mikroorganizmaların sayımında Mannitol Salt Agar (Oxoid) besiyeri kullanıldı. Plaklar 37±1 ºC'de 36–48 saat inkübe edildi. İnkübasyondan sonra oluşan koloniler değerlendirildi[9].

Koagulaz Pozitif Staphylococcus aureus'un Saptanması: Koagulaz stafilokok sayımı için Baird Parker agar (Oxoid, CM 275) besi yeri kullanıldı. Ekim sonrası petri plakları 36±1 ºC'de 30 saat inkübasyona bırakıldı. İnkübasyondan sonra petrilerde üreyen etrafı açık renkli bir alanla çevrili siyah renkli, tipik görüntüye sahip koloniler ile atipik kolonilerden 5 tanesi seçilerek koagulaz testi uygulandı. Koagulaz test sonucu pozitif olan kolonilerin sayısı şüpheli kolonilerin sayısıyla çarpılıp, 5'e bölünerek koagulaz pozitif Staph. aureus'un sayısı belirlendi[9].

Laktik Asit Bakterilerinin Sayımı: Laktik asit bakterilerinin sayımında de Man Rogosa Sharpe Agar (Oxoid, CM361) besiyeri kullanıldı. Plaklar 37±1 ºC'de 48 saat inkübasyonu sonucunda değerlendirildi[7].

Pseudomonas spp. Sayımı: Pseudomonas spp. sayımı için, Pseudomonas CFC supplement ilave edilerek hazırlanan Pseudomonas Agar Base (Merck 1.07620 - Darmstadt - Germany) besiyeri kullanıldı. Petri plaklarına dökme yöntemiyle ekim yapılıp 25±1 ºC'de 48 saat inkübe edildi. Sonra oluşan kolonilerden 5 adet rastgele seçilerek oksidaz test yapıldı. Oksidaz testi (Identification Sticks Oxidase) sonucunda pozitif olan koloniler değerlendirildi[11].

Escherichia coli Sayımı: Etkenin izolasyonu için Tryptone Bile X–Glucuronide Medium (Merck 1.16122 - Darmstadt - Germany) besiyeri kullanıldı. Hazırlanan 10-1 seyreltiden ekim yapılarak 30ºC'de 4 saat, daha sonra 44ºC'de 18 saat inkübasyona bırakıldı[12].

Salmonella spp. İzolasyon ve İdentifikasyonu: Ön zenginleştirme aşamasında, 25 g numune 225 mL tamponlanmış peptonlu suda (TPS) homojenize edilerek 37 ºC'de 24 saat inkübe edildi. Selektif zenginleştirme aşamasında ise Rappaport Vassiliadis (RV) broth'a (Oxoid, CM 669) 0.1 mL TPS'den geçilerek 42 ºC'de 24 - 48 saat inkübe edildi. RV broth'dan Brilliant Green Agar (BG agar) (Oxoid, CM 263)'a ekim yapıldı ve 37 ºC'de 20-24 saat inkübe edildi. BG agarda etrafı parlak kırmızı zone ile çevrili pembe-kırmızı renkli koloniler, Salmonella şüpheli olarak değerlendirildi. Salmonella şüpheli kolonilerden Triple Sugar Iron Agar (TSIA) (Oxoid, CM 277) ve Lysine Iron Agar (LIA) (Oxoid, CM 381) biyokimyasal test besiyerlerine ekimler yapılarak, 37 ºC'de 24 saat inkübasyona bırakıldı. İnkubasyon sonunda, TSIA ve LIA'daki renk değişimine göre pozitiflik değerlendirilmesi yapıldı. Salmonella şüpheli kolonilerin serolojik identifikasyonu, Salmonella antiserumu (Salmonella O Poly A-1 ve Vi-Difco 2264-47-2) ile test edilerek, aglütinasyon oluşumunun pozitif olup olmamasına göre değerlendirildi[9].

Listeria spp. İzolasyon ve İdentifikasyonu: Listeria türlerinin saptanması, United States Department of Agriculture (USDA) Food Safety and Inspection Service (FSIS) ile FDA-BAM tarafından önerilen yöntem esas alınarak yapıldı[13-15]. Bu yöntem gereğince numuneler sırasıyla; ön zenginleştirme, zenginleştirme, selektif katı besi yerlerine ekim, kolonilerin incelenmesi, identifikasyonu için biyokimyasal testler uygulandı. Ön zenginleştirme için analiz edilecek sütlü tatlı örneklerinden 25 gram alınarak steril stomacher torba içerisinde tartılıp üzerine 225 mL LEB (Listeria Selective Enrichment Broth Base, Oxoid CM 862) ilave edildi. İki dakika homojenize edildikten sonra 24 saat 30 ºC'de inkübasyona bırakıldı. Daha sonra ön zenginleştirme homojenatından 0.1 mL alınarak asıl zenginleştirme broth'u olan Fraser Broth'a (Oxoid CM 895) geçildi ve 24 saat 35 ºC'de inkübe edildi. Zenginleştirme yapılan sıvı besi yerinden bir öze dolusu kültür alınarak, Listeria- Selective Supplement ilave edilmiş Listeria Selective Agar'a (LSA, Oxford Formulation) ekildi ve sonra petri kutuları 35 ºC'de 24-48 saat süreyle inkubasyona bırakıldı. LSA'da üreyen Listeria spp. şüpheli kahverengimsi yeşil veya siyah haleli kolonilerden TSA (Oxoid CM131) yüzeyine ekim yapıldı ve petri kutuları 30 ºC'de 24-48 saat inkube edildi. Burada üreyen Listeria spp. süpheli kolonilerin identifikasyonu amacıyla, Gram boyama metoduna göre gram-pozitif basil seklinde olanlara hareket, CAMP, katalaz, oksidaz, nitrat indirgeme, dekstroz, esculin, ksiloz, ramnoz, mannitol ve hemoliz oluşturma gibi testler yapıldı[13].

İstatistiksel Değerlendirme: Elde edilen verilerin istatistiksel değerlendirmesinde varyans analizi, gruplar arası farklılığın belirlenmesinde ise Duncan testi kullanıldı[16].

Bulgular

İncelenen toplam 100 adet sütlü tatlı örneklerine ait mikrobiyolojik analiz bulguları Tablo 1-3'de gösterilmiştir.

Tablo 1'de sütlü tatlı örneklerinde saptanan mikroorganizmaların en az, en çok ve ortalama değerleri sırasıyla log₁₀ kob/g olarak verilmiştir. Tablo 2'de sütlü tatlı örneklerinde incelenen tüm mikroorganizma gruplarının dağılımları < 1.0 - > 5.0 aralığında % ve log₁₀kob/g olarak verilmiştir. Tablo 3'de ise Escherichia coli, Staph. aureus, Salmonella spp. ve Listeria spp. türlerinin varlığı gösterilmiştir.

Yapılan istatistiki analiz sonucunda incelenen sütlü tatlı örneklerindeki mikroorganizma sayıları bakımından gruplar arası fark önemli bulunmuş (P˂0.05) ve bu sonuç Tablo 1 içerisinde farklı harflerle belirtilmiştir.

Tartışma

Toplam mezofilik aerob bakteri sayısı ortalama olarak sütlaç, kazandibi, keşkül, tavukgöğsü ve supangile örneklerinde sırasıyla log₁₀ kob/g olarak 2.30, 2.74, 3.00, 4.05 ve 4.55 düzeyinde bulundu (Tablo 1). Elde edilen bu değerler sütlü tatlılarda çalışma yapan bazı araştırmacıların[3,6] bulgularıyla benzerlik arz etmektedir. Ayok[5], Bursa'da tüketime sunulan bazı sütlü tatlı örneklerinde kalite kontrolü yapmış ve incelediği sütlaç örneklerinde bu grup bakteriyi log₁₀ kob/g olarak ortalama 3.75, kazandibi örneklerinde 4.30 ve keşkülde ise 4.23 seviyesinde tespit etmiştir. Sütlaç, kazandibi ve keşkülde elde edilen değerler çalışmada tespit edilen değerlerden oldukça yüksektir. Ancak tavukgöğsü örneklerinde bulunan 3.79 sayı bu çalışmada tespit edilen 4.05 sayısından düşüktür. Mikrobiyolojik analizler neticesinde toplam mezofilik aerob bakteri sayısı incelenen örneklerin tamamında (%100) tespit edildi. Tablo 2 değerlendirildiğinde sayının genel olarak 1.0-4.99 log₁₀ kob/g arasında olduğu ancak tavukgöğsü örneğinde 1, supangile örneğinde 1 olmak üzere sadece toplam 2 örnekte ise sayının 5.0 log₁₀ kob/g'dan fazla olduğu görüldü (Tablo 2).

Hijyen indeksi olarak önemini koruyan enterobakteriler ortalama log₁₀kob/g olarak sırasıyla kazandibinde 0.21, keşkülde 2.10, tavukgöğsünde 1.64, supangilede ise 2.26 düzeyinde tespit edildi (Tablo 1). Sütlaç örneklerinde ise tespit edilebilir seviyenin (˂1.0 log₁₀ kob/g) altında olduğu görüldü. Alişarlı ve ark.[3] incelemiş oldukları 25'şer adet sütlaç, supangile, 30 adet keşkül ve 20 adet kazandibi örneğinde enterobakteri sayısını ortalama log₁₀ kob/g olarak sırasıyla 0.48, 3.24, 2.18 ve 0.71 seviyesinde bulmuşlardır. Alişarlı ve ark.'nın[3] elde ettikleri bu değerlerin çalışmada tespit edilen değerlerden yüksek olduğu görülmektedir (Tablo 1). Enterobakteriler incelenen 100 adet puding türü sütlü tatlı örneklerinin 33 (%33) tanesinde bulundu (Tablo 2). Büyük yoğunluk 1.0-2.0 log10 kob/g arasında ve 32 örnekte tespit edildi. Elde edilen bu değerlerin Alişarlı ve ark.[3]'nın buldukları değerden (%44) ise oldukça düşük olduğu saptandı.

Maya ve küf sayısının ortalama olarak sütlaç, kazandibi, keşkül, tavukgöğsü ve supangile örneklerinde sırasıyla log10 kob/g olarak 0.39, 1.02, 1.10, 1.44 ve 1.13 düzeyinde tespit edildi (Tablo 1). Elde edilen değerler Alişarlı ve ark.[3] ile Ayok[5]'un bulduğu değerlerden oldukça düşük seviyededir. Maya ve küf ile kontaminasyon düzeyi ise %30 olarak bulundu. Bu seviye Alişarlı ve ark.[3]'nın buldukları %51 seviyesinden düşüktür. İncelenen 20'şer adet sütlaç örneğinin 1 tanesinin, kazandibi örneğinin 3 tanesinin, keşkül örneğinin 2 tanesinin ve tavukgöğsü örneğinin 1 tanesinin TSE K 98[2]'e göre tüketime uygun olmadığı, ancak supangile örneklerinin tamamının ise tüketime uygun olduğu belirlendi (Tablo 2).

Staphylococcus-Micrococcus sayısı incelenen sütlaç, kazandibi, keşkül, tavukgöğsü ve supangile örneklerinde sırasıyla ortalama log₁₀ kob/g olarak 1.19, 1.15, 2.18, 1.81 ve 2.25 seviyesinde saptandı (Tablo 1). Bu grup mikroorganizmalar incelenen sütlü tatlı örneklerinin %35'inde tespit edildi ve bunun %24'ünün ise 1.0-1.99 log10 kob/g arasında olduğu görüldü (Tablo 2). Elde edilen bu sonuçların Alişarlı ve ark.[3]'nın buldukları değerlerden (%52) oldukça düşük seviyelerde olduğu belirlendi.

Laktik asit bakterileri incelenen sütlaç, kazandibi, keşkül, tavukgöğsü ve supangile örneklerinde sırasıyla ortalama log10 kob/g olarak 1.03, 3.54, 2.95, 3.15 ve 4.19 seviyesinde tespit edildi (Tablo 1). Bu grup mikroorganizmalar incelenen ürünlerin tamamında (%100) saptandı (Tablo 2). Elde edilen bu sonuçların Alişarlı ve ark.[3]'nın buldukları sonuçlardan (%58) yüksek olduğu görüldü.

Pseudomonas spp. grubu mikroorganizmalar ortalama log₁₀kob/g olarak sırasıyla sütlaçda 0.12, kazandibinde 0.19, keşkülde 1.02, tavukgöğsünde 1.15, supangilede ise 1.80 düzeyinde tespit edildi (Tablo 1). Elde edilen bu sonuçlar Alişarlı ve ark.[3]'nın buldukları değerlerden düşüktür. Genel olarak tüm sütlü tatlı örnekleri değerlendirildiğinde incelenen örneklerin %41'inde üreme olduğu ancak büyük yoğunluğun (%35) 1.0-1.99 log₁₀ kob/g arasında olduğu saptandı (Tablo 2).

İncelenen puding türü sütlü tatlı örneklerinden sütlaç örneğinden 1, supangile örneğinden ise 3 numunede Esherichia coli bakterisine rastlanırken, Staph. aureus, Salmonella spp. ve Listeria spp. bakterilerine rastlanılmadı (Tablo 3).

Sütlü tatlı örnekleri yüksek ısı işlemine tabii tutulan ürünler olmasına rağmen üretimden sonraki aşamalarda gerekli hijyenik önlemlerin alınmaması durumunda kontamine olmakta ve insan sağlığı için potansiyel bir risk olabilmektedir. İncelenen bütün örnekler Staph. aureus, Salmonella spp. ve Listeria spp. yönünden “Tüketime Hazır Sütlü Tatlılar Standard”ına[2] göre uygunluk gösterirken iki örnek Esherichia coli bakımından uygun bulunmamıştır. Bu sonuç, örneklerin hijyenik şartlarda uygun üretim ve depolamanın yapılmadığını gösterdiği gibi fekal kontaminasyonun şüphesini de uyandırmaktadır.

Elde edilen verilere göre sütlaç, kazandibi, keşkül, tavukgöğsü ve supangile örneklerinde patojen bakteriye (Staph. aureus, Salmonella ve Listeria) rastlanılmaması sevindirici olmakla beraber; hijyen indikatörü olan Esherichia coli bakterisine ve hijyen indeksi olarak önemini koruyan Enterobakterilere rastlanılması bu ürünlerde yeterli hijyenik koşulların sağlanmadığını ve özellikle personel ve işletme hijyenine gereken önemin verilmediğini akla getirmektedir. Bundan dolayı geleneksel yöntemlerden uzak HACCP kurallarına uygun endüstriyel bir üretimin olması gerekliliği söylenebilinir.

References

1. Anonim. “Süt ve Süt Ürünleri”. http://www.gidabilimi.com/ forum/21-/5537-sutlu-tatlı-uretimi/ 30.03.2011.
2. Türk Standartları Enstitüsü. Tüketime Hazır Sütlü Tatlılar. TSE K: 98. Türk Standartları Enstitüsü. Ankara. Nisan 2010.
3. Alişarlı M, Sancak YC, Akkaya L, Elibol C. Bazı sütlü tatlıların mikrobiyolojik kalitelerinin belirlenmesi. Turk J Vet Anim Sci 2002; 26: 975-982.
4. Costanzo-Anunciacao LL, Linardi WR, do Carmo LS, Bergdoll MS. Production of Staphylococcal enterotoxin A in cream-filled cake. Int J Food Microbiol 1995; 26: 259-263.
5. Ayok S. Bursa İl Merkezinde Tüketime Sunulan Sütlü Tatlı Çeşitlerinden Sütlaç, Keşkül, Kazandibi ve Tavukgöğsünde Mikrobiyolojik ve Kimyasal Özelliklerin Belirlenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Bursa: Tarımsal Uygulama ve Araştırma Merkezi-Ziraat Fakültesi Birimi Gıda Mühendisliği Bölümü, 2002.
6. Tzanetakis N, Monalkides K. Hygienic condition of dairy custard desserts and rice pudding. Deltio-Ethnikes- Epitropes-Galaktos-Ellados 1986; 3(1): 34-40.
7. American Public Health Association. Standard Methods for the Examination of Dairy Products. 15th Edition, 1995.
8. Harrigan WF. Laboratory Methods in Food Microbiology. 3rd Edition, London: Academic Pres, 1998.
9. ICMSF. International commission on microbiological specifications for foods. Microorganism in Foods 1. Their Significance and Methods of Enumeration, London: Univ. to Toronto Press, 1982.
10. Anonim. “Isolation and Enumeration Enterobacter spp.”. http://www.mikrobiyoloji.org/ safetydata/ data/ 110275. pdf. 2011/ 30.03.2011.
11. Oral N, Gülmez M, Vatansever L, Güven A. Application of antimicrobial ice for extending shelf life of fish. Journal of Food Protection 2008; 71: 218-222.
12. FAO. Manual of Food Quality Control. 4. Rev. 1. “Microbiological Analysis”. Food and Agricultural Organization of the United. Nations, Rome, 1992; 43-56.
13. Anonim. “Detection and Enumeration of Listeria monocytogenes”. http://www.fda.gov/Food/Science Research/LaboratoryMethods/Bacteriological Analytical Manual BAM/UCM071 400/ 19.04.2011.
14. Dever FP, Schaffner DW, Slade PJ. Methods for the detection of foodborn Listeria monocytogenes in the US. J Food Safety 1993; 13: 263-292.
15. Yu LS, Fung DYC. Evaluation of FDA and USDA procedures for enumerating Listeria monocytogenes in ground beef. Food Microbiol 1991; 8: 69-74.
16. Akgül A. Tıbbi Araştırmalarda İstatistiksel Analiz Teknikleri. SPSS Uygulamaları. Ankara: YÖK. Matbaası, 1997.