Neonatal İshalli Buzağılarda Potasyum Düzeyleri ve Kalbin Elektrokardiyografisi

Bu çalışmanın amacı ishalli dehidre buzağılarda serum potasyum düzeylerini belirlemek ve kalbin elektrokardiyografik incelemesini yapmaktı. Çalışmada Fırat Üniversitesi Hayvan Hastanesine getirilen 4-12 günlük, 10 adet ishalli buzağı ile 5 adet sağlıklı buzağı kullanılmıştır. Ortalama potasyum düzeyleri orta derecede dehidrasyon saptanan buzağılarda 8.33 mEq/L, hafif derecede dehidrasyon saptanan buzağılarda ise 6.3 mEq/L olarak belirlenmiştir. Hiperkalemik kabul edilen orta derecede dehidrasyon belirlenen ishalli buzağılardaki elektrokardiyogram'da (EKG) P dalgasının olmadığı ve T dalgasının pik yaptığı, hafif dehidre ve orta derecede hiperkalemili buzağılarda ise P dalgasının amplitüdünün kısaldığı, QRS kompleksinin uzadığı ve T dalgasının negatif yönlü pik yaptığı gözlenmiştir. Sonuç olarak, ishalli buzağılarda belirli derecelerde hiperkaleminin gelişebileceği, bu durumun klinik olarak EKG muayenesiyle de ortaya konabileceği belirlenmiş ve ishalli dehidre buzağıların tedavi planlaması yapılırken hiperkalemiye karşı tedbirlerin alınmasının faydalı olacağı düşünülmüştür.

The aim of this study was to determine the serum potassium levels in dehydrated calves with diarrhea and was to make electrocardiographic examination of the heart. The study was performed on 10 calves with diarrhea and 5 healthy calves, 4-12 days old, brought into the Animal Hospital to University of Firat. The average potassium levels was determined in calves with moderate dehydration as 8.33 mEq/L, and in calves with mild dehydration as 6.3 mEq/L, respectivelly. The Electrocardiogram (ECG)results revealed the absence of P-waves and the the peak of the T-waves in hyperkalamic calves with moderate dehydration revealed, and reduded amplitude of the P-waves, the prolonged QRS complex and negative peak of the T-waves in moderately hyperkalemic calves with light dehydration. As a result, hyperkalemia may develop in calves with diarrhea in certain degree, this is clinically determined and may be introduced in the ECG examination. Taking preventive measures against hyperkalemia could be useful in planning treatment od diarrheic and dehydrate calves.

Giriş

Yeni doğan buzağılarda ishal yaygın bir problemdir. Klinik olarak sistemik bulgulara neden olmayan hafif ishal formu ile hızla dehidrasyonun gelişmesine neden olarak şiddetli asit/baz ve elektrolit denge bozukluklarına neden olabilen şiddetli formlarda ortaya çıkabilir[1]. Neonatal dönemdeki ishallerin patogenezinde birçok enteropatojen rol oynamakla beraber birçok bölgede özellikle Escherichia coli, rotavirus, coronavirus ve Cryptosporidium parvum önemli rol oynamaktadır. Genellikle bu dönemin ishallerinde birden fazla faktör etiyolojide etkili olabilmektedir[1-3]. Diyarenin başlıca klinik bulgusu dehidrasyon, ilerleyen halsizlik ve bir veya birkaç gün içindeki ölüm vakalarıdır[1].

İshalli buzağılarda klinik olarak önemli elektrolit bozukluklardan birisi de hiperkalemi durumudur[4-6]. Özellikle kalbin hiperkalemi gibi elektrolit denge bozuklukları durumunda membran potansiyeli olumsuz yönde etkilenmekte olup, kassel güçsüzlük yanında hayatı tehdit edebilen kardiyak aritmiler (uzamış QRS kompleksi) ortaya çıkabilir[5-11]. Neonatal ishalli buzağılardaki hiperkaleminin dehidrasyonun derecesiyle alakalı olduğu ifade edilmektedir[12]. Buzağılarda enterotoksijenik E. coli'nin neden olduğu neonatal diyarelerde metabolik asidozis yanında hiperkalemi durumu da gelişmektedir. Özellikle bu durumda gelişen hiperkalemi kardiyak aritmiler yanında bradikardiye neden olmaktadır[13].

Kalbin çalışması esnasındaki elektriksel aktivitesi ve o anki fonksiyonel durumu hakkında bilgi veren aksiyon potansiyallerinin vücut yüzeyinden kaydedilmesi işlemine elektrokardiyografi (EKG)[14], bu amaçla kullanılan araca elektrokardiyograf ve kağıt üzerine alınan eğriye de elektrokardiyogram denilmektedir[15-17]. EKG'de normalde pozitif ve negatif yönlü bir takım dalgalar (P, Q, R, S ve T) bulunmaktadır[18]. P dalgası atriyumların depolarizasyonuna, QRS kompleksi ventriküllerin depolarizasyonuna ve T dalgası da ventriküllerin repolarizasyonuna işaret etmektedir[17,18].

Bu çalışmanın amacı, ishalli neonatal buzağılarda kandaki potasyum düzeylerini belirlemek ve kalbin elektrokardiografik incelemesini yapmaktır.

Gereç ve Yöntem

Bu çalışmanın materyalini Fırat Üniversitesi Hayvan Hastanesine ishal şikayetiyle getirilen neonatal dönemdeki 10 adet ishalli buzağı ile (çalışma grubu), ishal şikayeti olmayan 5 adet neonatal buzağı (kontrol grubu) oluşturmuştur. Hem çalışma hem de kontrol grubu buzağıların v. jugularislerinden 10'er mL antikoagulansız tüplere kan örneği alınmış ve pıhtılaşma sonrası 3000 rpm'de 5 dk santrifüj edilerek serum örnekleri çıkarılmıştır. Elde edilen serum örneklerinde kısa süre içerisinde potasyum düzeyleri belirlenmiştir. Serum potasyum düzeyleri Fırat Üniversitesi Araştırma Hastanesi Merkez Laboratuvarında hizmet alımı yoluyla uygun ticari kitler kullanılarak otoanalizörde belirlenmiştir. Çalışmaya alınan tüm hayvanların EKG cihazı (Cardioline, İtalya) yardımıyla EKG'leri alınmıştır.

Bulgular

Klinik olarak ishalli buzağılarda emme refleksinin azaldığı/olmadığı, sulu özellikte gaytanın çıkarıldığı, vücut ısısının azaldığı, yatalaklık hali ile 4 buzağıda hafif, 6 buzağıda ise orta şiddette seyreden dehidrasyon durumu belirlenmiştir. Mevcut çalışmada ishalli buzağılardaki ortalama potasyum düzeyleri orta derecede dehidrasyon saptanan buzağılarda 8.33 mEq/L, hafif derecede dehidrasyon saptanan ishalli buzağılarda ise 6.3 mEq/L olarak belirlenmiştir. Kaynakta sağlıklı sığırlar için ortalama potasyum düzeyi ise 3.6–4.9 mEq/L olarak belirtilmiştir[1].

Hiperkalemik kabul edilen orta derecede dehidrasyon belirlenen ishalli buzağılardaki EKG görüntüsü Şekil 1'de gösterilmiş olup, burada özellikle P dalgasının olmadığı (atrial standstill) ve T dalgasının pik yaptığı, ayrıca aritmelerin oluştuğu dikkati çekmiştir. Hafif dehidre ve orta derecede hiperkalemili buzağılarda ise P dalgasının amplitüdünün kısaldığı, QRS kompleksinin uzadığı ve T dalgasının negatif yönlü pik yaptığı gözlenmiştir (Şekil 2). Sağlıklı buzağılardan alınan normal EKG görüntüsü ise Şekil 3'de sunulmuştur.

Tartışma

Sıvı elektrolit bozukluklarına bağlı olarak kalpte aritmilerin gözlenebileceği, özellikle kanda potasyum iyonu artışına bağlı hiperkalemi durumunda kalbin olumsuz etkilenerek aritmilerin görülebileceği değişik kaynaklarda ifade edilmiştir[8,19,20]. İshal durumunda hem prerenal azotemiye bağlı olarak[21] hem de gelişen metabolik asidoz durumunun tamponlanması esnasında H+ iyonlarının hücre içine, K+ iyonlarının da hücre dışına çıkışına bağlı olarak kanda hiperkalemi şekillenmektedir[22,23].

Hiperkalemik buzağılarda EKG'de şiddetli bradikardi ile karakterize atriyal durgunluk ve P dalgasının olmaması saptanabilir. Ayrıca hiperkalemiye bağlı olarak AV blok, kaçış ritimleri, ventriküler fibrilasyon, asistoli ve ölüm de görülebilir[13]. P dalgasının yassılaşarak amplitüdünde azalma, QRS kompleksinin uzaması ve T dalgası pik yapması durumu şiddetli akut ishalli buzağılarda gözlenmiştir[1,19,20]. Neonatal ishalli buzağılarda EKG'de ritim bozukluklarının fazla görülmediği ve bu tür bozuklukların da özellikle kandaki potasyum düzeyi 8 mEq/L'yi aştığı zamanlarda meydana gelebileceği bildirilmiştir[24]. Başka bir kaynakta ise hiperkalemi ile ilgili olarak depresyon, halsizlik, yatalaklık, kardiyak aritmiler ve özellikle serum potasyum düzeyi 7 mEq/L'yi aştığında EKG'de anormallikler gözlenebileceğine dikkat çekilmiştir[1].

Kan potasyum düzeyleri 5.1-6.0 mEq/L arasında olduğunda hafif, 6.1-7.0 mEq/L arasında olduğunda orta şiddetli ve >7.0 mEq/L olduğunda şiddetli hiperkalemiyi gösterdiği bildirilmektedir[25]. Mevcut çalışmada ishalli neonatal buzağılarda klinik olarak depresyon, halsizlik, yatalaklık, kardiyak aritmiler saptanmıştır. Bu buzağılarda ortalama potasyum düzeyleri orta derecede dehidrasyon saptanan buzağılarda 8.33 mEq/L iken, hafif derecede dehidrasyon saptanan buzağılarda 6.3 mEq/L olarak belirlenmiştir. Yukarıdaki literatür bilgiler ışığında orta derecede dehidrasyona sahip buzağılarda şiddetli, hafif derecede dehidrasyon geliştiren buzağılarda ise orta derecede hiperkalemi geliştiği söylenebilir. Bu grup buzağılarda kalbin muayenesinde özellikle P dalgasının amplitüdünde azalma ve/veya P dalgasının olmayışı, QRS kompleksinin uzaması ve T dalgasının normal ve/veya ters yönlü pik yapması şeklinde elektrokardiografik bozukluklar dikkati çekmiştir. Sağlıklı kontrol buzağılarında ise kalbin EKG muayenesinde herhangi bir sorun dikkati çekmemiştir.

Sonuç olarak, ishalli dehidre buzağılarda belirli derecelerde hiperkaleminin gelişebileceği, bu durumun klinik olarak EKG muayenesiyle de ortaya konabileceği belirlenmiştir. Bu noktadan hareketle özellikle ishalli dehidre buzağıların tedavi planlaması yapılırken hiperkalemiye karşı tedbirlerin alınmasının faydalı olacağı düşünülmektedir.

References

1. Aiello SE. The Merck Veterinary Manual. 8th Edition, Whitehouse Station, N.J., USA: Merck&Co., Inc., 1998.
2. Antzelevitch C. Cellular basis for the repolarization waves of the ecg. Ann NY Acad Sci 2006; 1080: 268-281.
3. Oguchi Y, Hamlin RL. Duration of QT interval in clinically normal dogs. Am J Vet Res 1993; 54: 2145-2149.
4. Lewis, LD, Phillips RW. Diarrheic induced changes in intracellular and extracellular ion concentrations in neonatal calves. Ann Rech Vet 1973; 4: 99-111.
5. Weldon AD, Moise NS, Rebhun WC. Hyperkalemic atrial standstill in neonatal calf diarrhea. J Vet Int Med 1992; 6: 294-297.
6. Trefz FM, Lorch A, Feist M, Sauter-Louis C, Lorenz I. The prevalence and clinical relevance of hyperkalaemia in calves with neonatal diarrhoea. Vet J 2013; 195: 350-356.
7. Alpha SY, Gregory IH, Philip DB. Hiperkalemia associated with diarrhea. Ann Int Med 1990; 112: 470.
8. Başoğlu A, Turgut K. A case of ventriculer flutter and fibrillation in a calf suffering from diarrhea. SÜ Vet Fak Derg 1999; 5: 375-377.
9. Naylor JM. Severity and nature of acidosis in diarrheic calves over and under one week of age. Can Vet J 1987; 28: 168-173.
10. Weldon AD, Moise NS, Rebhun WC. Hyperkalemic atrial standstill in neonatal calf diarrhea. J Vet Int Med 1992; 6: 294-297.
11. Pasławska U. The electrocardiographic curve of clinically healty dogs of selected breeds. Elect J Polish Agri Uni 1998; 1: 11-23.
12. Trefz FM, Constable PD, Sauter-Louis C, et al. Hiperkalemia in neonatal diarrheic calves depends on the degree of dehydration and the cause of the metabolic acidosis but does not require the presence of acidemia. J Dairy Sci 2013; 96: 7234-7244.
13. Gökçe G. Veteriner Kardiyoloji. 1. Baskı, Malatya: Medipres Matbaacılık Yayıncılık Ltd, 2014.
14. Kubo T, Ono T, Kontani M. Evolution of the electrocardiogram in young dogs during the first 90 days of life. Adv Anim Cardiol 1985; 18: 43-49.
15. Fregin FG. Electrocardiography. Vet Clin North Am Equine Pract 1985; 1: 419-432.
16. Deroth L. Electrocardiographic parameters in normal lactating Holstein cow. Can Vet J 1980; 21: 271-277.
17. Madan AK, Korde JP, Das AK, Rastogi SK. Propofol-induced electroencephalographic, electrocardiographic and spirometric changes in goats. Vet Arhiv 2010; 80: 27-39.
18. Anonim. “Characteristics of the Normal ECG”. http://ecg.utah.edu/lesson/3/ 08.03.2016.
19. Epstein V. Relationship between potassium administration, hiperkalemia and electrocardiogram: An experimental study. Equine Vet J 1984; 16: 453-456.
20. Başoğlu A, Maden M, Turgut K. Neonatal ishalli 5 buzağıda gözlenen aritmilerin elektrokardiyografik değerlendirmesi. Hay Araş Derg 1992; 2: 8-10.
21. Grove WDH. Monitoring and management of acidosis in calf diarrhoea. J Royal Soc Med 1998; 91: 195-198.
22. Kasari TR. Metabolic acidosis in calves. Vet Clin North Am Food Anim Pract 1999; 15: 473-486.
23. Brobst D. Rewiev of the pathophysiology of alterations in potassium homeostasis. J Am Vet Med Assoc 1986; 188: 1019-1025.
24. Carlson GP. Fluid, electrolyte and acid-base balance. In: Kaneko JJ. (Editor). Clinical Biochemistry of Domestic Animals. 4^th Edition, New York: Academic Press, 1989; 543-575.
25. Mokhber DMR, Dalir NB, Mortaz E. The role of electrolytes in the genesis of cardiac arrhythmias in cattle. J Vet Res 2001; 55: 63-68.