Kedi ve Köpek Hastalıklarının Tedavisinde Mezenkimal Kök Hücre Uygulamaları

İnsan ve hayvan vücudu hemen hemen her doku tipinde bulunan kök hücreler aracılığıyla endojen bir rejenerasyon sistemine sahiptir. Kök hücreler kendini yenileme, çeşitli hücre soylarına çoğalma ve farklılaşma yeteneğine sahip hücrelerdir. Veteriner hekimlikte kök hücre çalışmaları hem deneysel hem de klinik olarak hızla gelişmeye devam etmektedir. Günümüzde kök hücreler göz, karaciğer, böbrek, kalp, kas-iskelet, nörolojik, dermatolojik, solunum ve sindirim sistemi hastalıklarının tedavisinde kullanılmaya başlanmıştır. Kök hücre biyolojisindeki son gelişmeler, tedavi edilemeyen hastalıkların sağaltımında yen bakış açıları kazandırmıştır. Veter ner hek ml k alanında kök hücre tedav s göz hastalıkları, dermatoloj k hastalıklar, kas- skelet s stem hastalıkları ve nörodejenerat f hastalıklar başta olmak üzere b rçok alanda umut ver c sonuçlar sağlamıştır. Kök hücre tedavisinde yaşanan önemli gelişmeler yanında bu alanın yeni tedavi stratejileri geliştirme potansiyeline sahip olduğu ve bu alanda yeni çalışmalara ihtiyaç duyulduğu düşünülmektedir.

The human and animal bodies have an endogenous regeneration system through stem cells that are found in almost every tissue type. Stem cells have the ability to self-renewal, proliferation and differentiation into various cells. Stem cell studies in veterinary medicine continue to develop rapidly, both experimentally and clinically. Recently, stem cells have been used in the treatment of eye, liver, kidney, heart, musculoskeletal, neurological, dermatological, respiratory and digestive system diseases. Recent developments in stem cell biology have provided new perspectives in the treatment of incurable diseases. Stem cell therapy has provided promising results to treat several types of diseases, such as eye diseases, dermatological diseases, musculoskeletal diseases and neurodegenerative diseases in veterinary medicine. In addition to the great developments in stem cell therapy, it is thought that this field has the potential to develop new treatment strategies and therefore further studies are needed in this area.

Giriş

Kök hücreler, farklı hücre tiplerine dönüşme (potens), kendini yenileme (self-renewal), klon oluşturma (klonalite) yeteneğine sahip farklılaşmamış hücrelerdir [1,2]. Mezenkimal kök hücreler (MSC) ise insan ve hayvanlardan izole edilebilen yetişkin kök hücreler olarak tanımlanmaktadır. İnsanlardan izole edilen mezenkimal kök hücreler (hMSC) hematopoetik olmayan, multipotent kök hücrelerdir [3]. MSC’ler kemik iliği, yağ dokusu, periosteum ve parankimal dokular gibi yetişkin dokuların perivasküler bölgelerinde az miktarda bulunan somatik kök hücre popülasyonu olarak tanımlanır [4]. MSC ler spes f k kültür koşullarında çok sayıda özel hücre t p ne farklılaşma yeteneğ ne sah pt rler. Mezodermal (osteoblastlar, kondros tler, ad pos tler, m yoblastlar), ektodermal (nöros tler) ve endodermal (hepatos tler) hücre t pler ne farklılaşab lme yeteneğine sahiptirler [3,5].

MSC ler, büyüme faktörü üretme yeteneğine sahiptirler ve birçok dokuya farklılaşabilirler. Laboratuvarda hasar görmedikleri sürece hastalara uygulandıklarında teratom oluşturmazlar ve otolog olarak uygulanırlarsa reddedilmezler [6].

MSC'ler organizmadaki hemen hemen her dokudan izole edilebilirler [7]. Veteriner hekimlikte MSC için en yaygın kullanılan toplama alanları kemik iliği, adipoz doku ve göbek kordonu / plasentadır. Bununla beraber periferik kan, kas, periosteum ve dişler/periodontal ligament dahil diğer bölgelerde de MSC’ler tanımlanmış ve/veya terapötik olarak kullanılmıştır. Kemik iliği, köpeklerde ve kedilerde humerus, iliak kret veya tibiadan toplanabilir. Adipoz doku örnekleri köpek ve kedilerde inguinal, abdominal, lateral torasik veya kaudal skapular bölgelerden kolaylıkla toplanabilir [8-10]. Kedilerde yapılan bir çalışmada, farklı kaynaklardan elde edilen MSC lerin proliferatif kapasiteleri karşılaştırıldığında, nispeten daha kolay bir toplama prosedürüne sahip adipoz dokudan elde edilen MSC (ADMSC) lerin proliferatif potansiyelinin kemik iliğinden elde edilen MSC (BMMSC) lerden daha üstün olduğu tespit edilmiştir [7].

Uluslararası Hücresel Tedavi Derneği MSC lerin karakterizasyonu konusunda evrensel fikir birliği oluşturmak için, MSC leri tanımlayan minimum kriterler oluşturmuşlardır. Yüzeye yapışma, standart in vitro koşullar altında osteoblastlara, adipositlere ve kondroblastlara farklılaşma yeteneği, CD73, CD90, CD105 gibi yüzey belirteçleri için pozitif ekspresyon ve hematopoetik kök hücre belirteçleri (CD14, CD19, CD34, MHC-II, vb.) için negatif ekspresyon bu kriterler arasında yer almaktadır [11,12].

Mezenkı mal Kök Hücrelerı n Kedı ve Köpek Hastalıklarında Kullanımı
1. Göz Hastalıkları
Feline eozinofilik keratitiste MSC'lerin immünomodülatör ve anti-inflamatuar özelliklerinden dolayı yararlı olabileceği düşünülmektedir. Eozinofilik keratitisli kedilerde yapılan bir çalışmada allojenik ADMSC subkonjuktival uygulandığında klinik bulgularda ve sitolojide önemli bir iyileşme olduğu tespit edilmiştir [13]. Diyabetli bir köpekte yapılan bir çalışmada ise tekrarlayan kornea ülserinde allojenik ADMSC topikal uygulandığında klinik değerlendirmede blefarospazm, konjunktival hiperemi, mukopurulent oküler akıntı, fotofobi, kornea opasitesi, kemoz, pigmentasyon, neovaskülarizasyon ve ağrı parametrelerinde iyileşme olduğu tespit edilmiştir [14]. Keratokonjunktivitis sikka (KCS) ile ilgili köpeklerde yapılan bir çalışmada allojenik ADMSC lokal tek bir doz olarak uygulandığında oküler yüzeyde, gözyaşı üretiminde ve diğer klinik belirtilerde iyileşme görülmüş ve bunun sonucunda köpeklerde KCS yi tedavi etmek için düşük sayıda MSC nin tek bir dozunun kullanılabileceği belirtilmiştir. İmmünosupresif ilaç kullanımının aksine MSC kullanımının tek bir uygulamadan sonra bile uzun süre (12 aya kadar) etkili olduğu ve günlük ilaç uygulaması gerektirmediği belirtilmiştir [15]. KCS’li köpeklerle yapılan bir başka çalışmada, allojenik ADMSC nin konjunktival keseye tekrarlanan lokal uygulanmasından 6 ay sonra hem hastalığın bel rt ler nde hem de nflamatuar bel rteçlerde (CD4 lenfos tler , IL-6, IL-1 ve TNF- ) öneml ölçüde azalma olduğu gösterilmiştir [16].

2. Dermatolojik Hastalıklar
MSC lerin immünomodülatör ve skarlaşma önleyici etkileri nedeniyle deri yaralarının iyileştirilmesinde uygun bir tedavi seçeneği olduğu düşünülmektedir [17]. Sırt bölgelerinde yara bulunan köpeklerle yapılan çalışmada allojenik BMMSC ler intradermal uygulanmıştır. Kontrol grubundaki yaralarla karşılaştırıldığında, MSC ile tedavi edilen yaralarda daha hızlı yara kapanması ve artmış kollajen sentezi, hücresel proliferasyon ve anjiyogenez olduğu tespit edilmiştir [18].

Geniş yara yüzeyi bulunan bir köpek ile yapılan bir çalışmada trombositten zengin plazma (PRP) ve otolog ADMSC lokal uygulandığında tedavinin başlamasından 3 ay sonra yaranın tamamen kapandığı bildirilmiştir. PRP ve MSC'lerin antibakteriyel ve anti-inflamatuar bir ortam sağlayarak yaranın daha hızlı iyileşmesine katkıda bulunabileceği bildirilmiştir [17]. Geniş yara yüzeyi olan köpeklerle yapılan bir başka çalışmada Wharton jelinden elde edilen hMSC’ler lokal uygulanmış, tedaviden sonra köpeklerde histolojik analizde ülserleşmiş alanlarda azalma ve 2 ay sonunda tam epitelizasyon ile deri rejenerasyonunda önemli bir ilerleme olduğu gösterilmiştir. hMSC lerin epidermal ve dermal yenilenmeyi hızlandırdığı tespit edilmiştir [19]. Yapılan diğer bir çalışmada femur, tibia ve pati bölgesinde ciddi köpek ısırığı yaralanması ve geniş deri kaybı olan diyabetli bir köpeğe allojenik BMMSC lokal uygulandığında yaranın 50 gün içinde iyileştiği gözlemlenmiştir. Çalışmanın sonucunda mezenkimal kök hücrelerin, konvansiyonel tedaviye uygun olmayan büyük deri yaralarının iyileşmesini hızlandırmak için kullanılabileceği bildirilmiştir [20].

Atopik dermatitis (AD) ile ilgili yapılan bir çalışmada köpeklere otolog ADMSC IV olarak uygulandığında tedavinin klinik belirtileri ve kaşıntı seviyesini önemli ölçüde azaltmadığı belirtilmiştir [21]. 2018 yılında yapılan bir diğer çalışmada konvansiyonel tedaviye yanıt vermeyen AD’li köpeklere allojenik ADMSC IV uygulanmış, allojenik MSC lerin sistemik uygulanmasının klinik bulguların remisyonunda, en az altı ay boyunca ve yan etki olmadan pozitif sonuç veren, uygulanması kolay bir tedavi olduğu tespit edilmiştir [22].

3. Karaciğer Hastalıkları
Mezenkimal kök hücrelerin karaciğer iyileşmesini kolaylaştırmak için fibroz üzerinde farklı etkileri olabileceği ileri sürülmüştür. Bunlardan ilki, MSC lerin karaciğer hücresi hasarını azaltma üzerindeki etkisidir. MSC lerin, yaralanma anında indüklenen oksidatif stresi baskılayarak, TNF- ve IFN-γ gibi inflamatuar sitokinleri aşağı regüle ederek karaciğer hücresi hasarını önleyebileceği düşünülmektedir. Aynı zamanda, bazı çalışmalarda MSC lerin immünosupresif ve immünoregülatör etkilere sahip olduğu, karaciğer inflamasyonu sırasında T hücre proliferasyonunu inhibe ettiği ve düzenleyici T hücre proliferasyonunu desteklediği öne sürülmüştür. MSC lerin dolaylı olarak fibrozu iyileştirmek için endojen mekanizmaları indükleyerek ikincil bir etki göstermesi muhtemel görünmektedir [23].

Karaciğer hasarlarında MSC kullanımıyla ilgili çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Yapılan çalışmaların ilkinde karaciğer fibrozlu köpekler otolog BMMSC’nin IV uygulanması ile tedavi edilmiştir. BMMSC grubunda olumsuz etki olmadan karaciğer fibrozunun iyileştiği tespit edilmiştir [24]. Akut karaciğer hasarlı köpeklerde gerçekleştirilen çalışmada ise tedavi amaçlı ADMSC IV uygulanmış ve tedavi sonucunda karaciğer dokusunun vakuolizasyonunda ve karaciğer parankiminin tıkanıklığında azalma, karaciğerin glikojen içeriğinde artma olduğu tespit edilmiştir [25].

Yapılan bir diğer çalışmada hepatokutan sendrom (HS) tanısı konulan 10 yaşında bir köpeğe antioksidanların, hepatoprotektif ajanların ve amino asitlerin IV uygulanmasına ek olarak, allojenik ADMSC 30 aylık süre boyunca karaciğer parankiminden ve periferik damarlardan uygulanmıştır. Köpeğin tanının konulmasından sonra 32 ay daha hayatta kaldığı bildirilmiştir. Çalışmanın sonucunda aminoasit ve kök hücre tedavisi kombinasyonunun HS li hastalar için faydalı olabileceği sonucuna varılmıştır [26].

4. Kardiyak Hastalıklar
Köpek kalbindeki kök hücreler kendini yenileyen, klonojenik ve multipotent hücrelerdir ve enfarktüslü miyokardiyumu yenileyip kalp fonksiyonunu iyileştirebilirler. Kök hücreler, hasarlı kalbi ya doğrudan kardiyomiyositlere ve vasküler hücrelere farklılaşarak ya da dolaylı olarak parakrin etkileri yoluyla (anjiyogenez ve inflamasyonu modüle ederek) iyileştirebilirler [27]. Kardiyak hastalıklarda kök hücre tedavisinin, hücre ölümünü azaltıp kardiyomiyosit kaybını en aza indirdiği, anjiyogenezi arttırarak hasarlı bölgenin revaskülarizasyonunu uyardığı, canlı kardiyomiyositleri yenileyerek kasılma fonksiyonunu koruduğu ve skarlaşma olasılığını azalttığı bildirilmiştir [28].

Kardiyak kaynaklı kök hücreler ile mezenkimal kök hücrelerin etkinliğinin karşılaştırıldığı bir çalışmada, kardiomiyopatili kedilere otolog kardiyak kaynaklı kök hücreler veya BMMSC’ler intrakoroner uygulanmıştır. Tedavinin sonucunda ekokardiyografi, hemodinami ve immunohistokimyasal sonuçların karşılaştırılmasıyla her iki tedavininde etkili olduğu fakat MSC’nin sol ventrikül diyastol sonu hacmini ve ejeksiyon fraksiyonunu iyileştirmede kardiyak kaynaklı kök hücrelerden daha üstün olduğu tespit edilmiştir [29].

Kronik Chagas kardiyomyopatili köpeklere otolog BMMSC sağ ve sol koroner artere uygulandığında kardiyak fonksiyon üzerinde faydalı bir etkiye sahip olabileceği bildirilmiştir [30]. Dejeneratif kapak hastalığı olan yavru köpekler üzerinde yapılan bir çalışmada, standart tedav ye ek olarak allojen k yavru süt d şler nden elde ed len kök hücreler IV uygulandığında kalp fonks yonunda, yaşam kal tes nde, sol ventr kül ejeks yon fraks yonunda b r y leşme olduğu ve kök hücre tedavisinin kalp yetmezliğinin klinik belirtilerinin hafifletilmesinde etkili olduğu tespit edilmiştir [31].

Dilate kardiyomiyopatili (DCM) köpeklerde yapılan çalışmada ADMSC retrograd koroner venden uygulanmıştır. Çalışmanın sonunda tedavi edilen köpeklerde iyileşmenin olmadığı bildirilmiştir [32]. Yapılan bir diğer çalışmada DCM’li köpeklere allojenik kardiyosfer türevli kök hücreler koroner damarlara uygulanmıştır. DCM’li köpeklerde takip süresince kök hücre uygulamasının yararlı etkilerinin saptanmadığı bildirilmiştir [33].

5. Sindirim Sistemi Hastalıkları
İmmünomodülatör ve anti-inflamatuar etk ler neden yle, MSC ler n nflamatuar bağırsak hastalığı (İBH) olan köpekler ve kediler için uygun bir alternatif tedavi olabileceği düşünülmektedir [34]. İBH’li köpeklerde yapılan bir çalışmada allojenik ADMSC ler IV uygulanmıştır. MSC tedavisinin klinik skorları, serum albümin ve serum biyobelirteçlerini (folat ve kobalamin) iyileştirdiği tespit edilmiştir. Tedavi sonrasında gastrointestinal lezyonların iyileştiği ve gastrointestinal inflamasyonun azaldığı bildirilmiştir. Çalışmanın sonucunda İBH li köpeklerde MSC tedavisinin klinik faydalar sağladığı sonucuna varılmıştır [35,36].

Kedi kronik gingivostomatitisi ile ilgili yapılan çalışmalardan ilkinde diş çekimi ve immünosupresif tedavilere yanıt vermeyen kedilere otolog taze kültürlenmiş ADMSC iki kez IV uygulanmıştır. Kök hücre tedavisi kedilerde oral mukozanın yenilenmesini, inflamatuar lezyonların iyileşmesini sağlamıştır. Tedavi sonucunda vakaların %70’inden fazlasında klinik semptomların iyileştiği tespit edilmiştir [37]. Diğer çalışmada ise kedilere allojenik taze kültürlenmiş ADMSC iki kez IV uygulanmıştır. Kedilerin %57’sinde belirgin iyileşme olduğu bildirilmiştir. Bu sonuçlar, otolog tedavinin, özellikle kronik oral inflamasyonu olan kedilerde daha etkili olabileceğini ve allojenik tedaviye göre bulguların daha hızlı iyileşmesini sağlayabileceğini düşündürmektedir [38].

Kronik enteropatili kedilerle yapılan bir diğer çalışmada, taze kültürlenmiş allojenik ADMSC IV uygulanmıştır. 1-2 aylık süreçte ADMSC ile tedavi edilen 7 kediden 5’inde klinik bulguların önemli ölçüde iyileştiği, kalan iki kedinin orta düzeyde iyileştiği ancak bunun kalıcı bir iyileşme olduğu ve ADMSC tedavisinin kronik enteropatili kediler için güvenli ve etkili bir tedavi olabileceği bildirilmiştir [39].

Köpek anal furunkulozis ile ilgili yapılan bir çalışmada insanlardan elde edilen embriyonik kök hücre (hESC) türevli mezenkimal kök hücreler (MSC) intralezyonel tek doz olarak uygulanmıştır. hESC-MSC uygulamasından sonra serum IL-2 ve IL-6 seviyelerinde azalma olduğu gözlemlenmiş, enjeksiyondan 3 ay sonra köpeklerin tümünde perianal bölgede fistülün tamamen kapandığı görülmüştür [40].

6. Solunum Sistemi Hastalıkları
İmmunomodülatör özellikleri ve intravenöz olarak uygulandığında akciğerden geçme yetenekleri göz önüne alındığında MSC lerin kedilerde astım hastalığının tedavisinde ideal olabileceği bildirilmiştir [11].

Alerjik astımda MSC kullanımı ile ilgili kedilerde çeşitli çalışmalar yapılmıştır. İlk çalışmada kedi kronik alerjik astım modelinde çoklu dozlarda allojenik ADMSC ler IV uygulanmıştır. Tedaviden 8 ay sonra kedilerde akciğer atenüasyonunun, bronş duvarı kalınlaşmasının anlamlı derecede azaldığı tespit edilmiştir [41]. Bir diğer çalışmada kedi akut alerjik astım modelinde çoklu dozlarda kriyoprezerve allojenik ADMSC IV uygulanmıştır. Tedavinin sonucunda 9. ayda akciğer atenüasyonunda ve bronş duvarı kalınlaşmasında azalma olduğu gözlenmiştir. Çalışmanın sonucunda hava yolu inflamasyonunu, hava yolu aşırı duyarlılığını ve yeniden şekillenmesini azaltmada MSC’lerin gecikmiş bir etkiye sahip olabileceği sonucuna varılmıştır [42].

7. Böbrek Hastalıkları
MSC'lerin parakrin etkileri yoluyla hastalığa bağlı inflamasyonu ve fibrozu azaltarak dolaylı olarak böbrek fonksiyonunu iyileştirebileceği bildirilmiştir [43]. Böbrek hastalıklarıyla ilgili yapılan çalışmaların ilkinde kedilerde akut böbrek hasarını (ABH) tedavi etmek için IV ADMSC veya BMMSC uygulanmıştır. Bu çalışmada MSC uygulamasının bir sonucu olarak serum kreatinin, kan üre nitrojeni (BUN), glomerüler filtrasyon hızı (GFR) ve histopatolojide önemli ölçüde iyileşme olmadığı bildirilmiştir [44]. Yapılan ikinci çalışmada ABH’li köpeklere köpek göbek kordonu kanından elde edilen MSC'ler (UCB-MSC) renal parankime bilateral olarak enjekte edilmiştir. UCB-MSC'ler ile tedavi edilen grubun, BUN ve kreatinin seviyelerinin azaldığı, daha uzun bir yaşam süresi ve iyileşmiş histolojik bulgular gösterdiği bildirilmiştir. UCB-MSC tedavisinin histopatolojide, tübüler ve glomerüler nekrozu azalttığı tespit edilmiştir [45].

Kronik böbrek hastalığı (KBH) tanısı konulan kedilerle yapılan bir çalışmada otolog BMMSC veya ADMSC tek taraflı intrarenal uygulanmış, ADMSC uygulanan iki kedide, GFR’de orta düzeyde bir iyileşme ve serum kreatinin konsantrasyonunda hafif bir düşme gözlemlenmiştir. KBH’li kediler için intrarenal MSC uygulamasının olası faydalarına rağmen, uygulama için gereken sedasyon ve müdahalelerin sayısının klinik uygulamayı engelleyeceği belirtilmiştir [46]. KBH’li kedilerle yapılan diğer bir çalışmada kedilere 2, 4 ve 6. haftalarda Arlığı, serum kreatinin, BUN, fosfor, potasyum ve idrar özgül ağırlığında anlamlı bir değişiklik gözlenmemiştir [47]. Yapılan diğer bir çalışmada KBH’li kedilere, kedi amniyotik membrandan elde edilen allojenik MSC’ler 2 kez IV uygulanmıştır. Tedaviden sonra böbrek fonksiyonlarında önemli iyileşme gözlemlenmiş, serum kreatinin ve idrar protein konsantrasyonlarının azaldığı ve idrar özgül ağırlığının arttığı tespit edilmiştir [48].

8. Kas-İskelet Sistemi Hastalıkları
Kemiğin doğal olarak kendini iyileştirme özelliği olmasına rağmen, bu özellik yaşam boyunca değişir. Yaşlanma, kemiklerin iyileşme potansiyelini ciddi şekilde etkiler. Bu nedenle hızlı kemik yenilenmesini sağlayan alternatif tedavilere ihtiyaç vardır. MSC lerin kemikleri iyileştirmedeki terapötik potansiyelini, doğrudan kemik hücrelerine farklılaşarak, diğer hücreleri çekerek ve yönlendirerek veya trofik büyüme faktörleri üretip rejeneratif bir ortam yaratarak gerçekleştirdiği düşünülmektedir [49].

Dejeneratif artritisi olan köpekler ile yapılan bir çalışmada allojenik ADMSC ler intraartiküler, IV ya da intraartiküler ve IV olarak uygulanmıştır. Genç köpeklerin (<9 yaş) %90’ında, ağrı ve hareketlilikte mükemmel bir iyileşme, yaşlı köpeklerin %60’ında ise yararlı bir iyileşme görülmüş, köpeklerin %12 si semptomlarda herhangi bir değişiklik göstermezken; bir köpekte semptomların kötüleştiği bildirilmiştir [50]. IV. derece patellar luksasyonu ve osteoartritisi olan bir köpeğe otolog ADMSC ve hyaluronik asit (HA) kombine, lokal olarak uygulandığında osteofitler ve subkondral lezyonların azaldığı bildirmiştir [51]. Osteoartiritisli köpeklerde yapılan çalışmada allojenik neonatal MSC ler intraartiküler olarak uygulandığında, köpeklerin kalıcı bir klinik iyileşme (6 aya kadar) gösterdiği bildirilmiştir [52].

Kronik osteoartritisli köpeklere otolog ADMSC’ler intralezyonel uygulandığında topallık, manipülasyonda ağrı ve hareket aralığı skorlarında istatistiksel olarak anlamlı bir iyileşme olduğu görülmüştür [53]. Osteoartiritisli köpeklerde otolog ADMSC ler veya büyüme faktörleri bakımından zengin plazma (PRGF) kullanılan bir çalışmada PRGF’ye kıyasla ADMSC’lerin 6 ayda daha iyi sonuçlar gösterdiği tespit edilmiştir [54]. Dirsek displazisi ve osteoartritisi olan köpeklere allojenik ADMSC ve HA kombinasyonunun intraartiküler uygulandığı bir çalışmada uygulamadan sonra önemli bir iyileşme olduğu tespit edilmiştir. MSC uygulanan bir köpeğin kontrol artroskopisi ve histolojik analizinde hiyalin tipinde kıkırdak yenilenmesi olduğu gösterilmiştir [55].

Kranial çapraz bağ rupturu olan köpeklerde yapılan bir çalışmada otolog BMMSC’ler IV ve intralezyonel olarak uygulamış, kısmi çapraz bağ rupturu olan köpeklerde BMMSC lerin CRP (serum C-reaktif protein) konsantrasyonları da dahil olmak üzere sistemik ve diz eklemi inflamasyonunu bastırdığı sonucuna varılmıştır [56]. Kranial çapraz bağ rupturu olan köpeklerde tuberositas tibia osteotomisi sırasında osteotomi bölgesine ADMSC’ler lokal uygulanmış ve 30. günde MSC ile tedavi edilen grubun, kontrolden %36.45 daha fazla ossifikasyon ortalamasına sahip olduğu tespit edilmiştir [57].

Birleşmeyen kırığı olan bir köpekte otolog ADMSC ve hidroksiapatit ile kitosan birlikte kullanılmış ve 3 ay sonra kırığın iyileştiği tespit edilmiştir. ADMSC ve hidroksiapatit ile kitosan kombinasyonunun, kemik iyileşmesini arttırdığı, yeni kemik oluşumunu sağladığı ve birleşmeyen kırıkların cerrahi başarısızlık riskini azaltabileceği tespit edilmiştir [58]. Oligotrofik birleşmeyen radyal kırığı olan bir köpeğe plak ile fiksasyon ve kemik morfogenetik protein-7 (büyüme faktörü) (BMP-7) eksprese eden ADMSC lokal uygulanmış, kırığın 9 haftada iyileştiği belirlenmiştir. BMP-7’yi eksprese eden mezenkimal kök hücrelerin, kemik rejenerasyonunu ve iyileşmesini desteklediği tespit edilmiştir [59].

Semitendinosus kas yaralanması olan köpeklere otolog ADMSC lerin IV ve lokal olarak uygulandığı bir çalışmada ADMSC tedavisinin, kas iyileşmesini arttırdığı ve fibrozu önlediği bildirilmiştir [60].

9. Nörodejeneratif Hastalıklar
Nörolojik bozukluklar genellikle merkezi sinir sistemindeki sınırlı rejenerasyon yeteneği nedeniyle geri dönüşümsüz süreçlerle ilişkilidir [27]. MSC lerin, yaralı omurilikte nöronal fonksiyonu düzeltmek için gerekli olan oligodendrositlere ve diğer hücre tiplerine farklılaşma yeteneğine sahip oldukları keşfedilmiştir [28]. Kök hücre tedavisi immünomodülatör kapasitesi ve parakrin faktörlerinin nöroprotektif ve rejeneratif etkileri nedeniyle omurilik yaralanmasında ve diğer nörolojik hastalıklarda uygulanmaktadır [61].

Omurilik yaralanması olan köpeklerde çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Bunlardan ilkinde allojenik BM-MSC, AD-MSC, wharton jeli kökenli MSC (WJ-MSC), umblikal kord kökenli MSC (UC-MSC) ile matrigel kombine edilerek intralezyonel uygulandığında lezyon bölgesinde nöron ve nörofilament sayısında artış, lezyon boyutlarında küçülme olduğu görülmüş ve tüm MSC gruplarında omurilik merkezinde daha az mikroglia ve reaktif astrosit bulunmuştur. MSC grupları arasında fonksiyonel iyileşmede anlamlı farklılık olmamasına rağmen, UC-MSC'lerin sinir rejenerasyonunu ve anti-inflamasyon aktivitesini daha fazla indüklediği belirlenmiştir. MSC lerin akson ve nöral hücrelerin korunmasına yardımcı olduğu ve arka ekstremite fonksiyonunda iyileşme sağladığı tespit edilmiştir [62]. Diğer bir çalışmada köpeklere ADMSC ya tek başına ya da metilprednizolon sodyum süksinat (MPSS) ile kombine edilerek IV uygulanmıştır. Tedaviden 7 gün sonra iki grubunda arka bacak hareketinin düzeldiği ve MPSS ile tedavi edilen köpeklerde gastrointestinal kanamalar görülürken, ADMSC grubunda daha az kanama ve daha az mikroglial infiltrasyon olduğu tespit edilmiştir. ADMSC lerin erken IV enjeksiyonunun, yan etkilere neden olmadan antioksidan ve anti-inflamatuar mekanizmaların etkisiyle daha fazla hasarı önleyebileceği gösterilmiştir [63]. Bir başka çalışmada ise otolog olfaktör mukozal kök hücreler intralezyonel uygulandığında tedavi grubundaki köpeklerin kontrol grubundaki köpeklere kıyasla daha iyi ön ve arka ayak koordinasyonu sağladığı tespit edilmiştir [64].

Kronik omurilik yaralanması ile ilgili köpeklerde yapılan klinik çalışmaların ilkinde otolog BMMSC uygulandığında tedavi grubundaki 10 köpeğin 6 sı yürüme fonksiyonu kazanırken, kontrol grubundaki 13 köpeğin sadece 2 sinin yürüme fonksiyonu kazandığı bildirilmiştir [65]. Yapılan bir diğer çalışmada kronik omurilik yaralanması olan yedi köpeğe BMMSC ler intramedüller uygulanmıştır. Tedavi sonrasında köpeklerde lokomotor ve duyusal fonksiyonlar düzelmiş, yedi köpekte kuyruk tonusu, beş köpekte ağrı refleksleri ve dışkılama fonksiyonunun düzeldiği bildirilmiştir [66].

Omurilik yaralanması tedavisindeki potansiyellerine ek olarak, yapılan çalışmalar MSC lerin diğer nöromusküler patolojilerin tedavisinde de etkili olabileceğini göstermektedir [8]. 2017 yılında yapılan bir çalışmada kronik omurilik yaralanması / intervertebral disk hastalığı (İVDH) olan köpeklere allojenik ADMSC intralezyonel olarak uygulandığında altı köpekten sadece tek bir köpeğin yürüme yeteneğini geri kazandığı bildirilmiştir [67]. İVDH’li köpeklerde yapılan bir çalışmada otolog BMMSC uygulandığında dejenere disklerde rejenerasyon şekillendiği gösterilmiştir [68]. İntervertebral disk fıtığına bağlı omurilik kompresyonu olan köpeklerde yapılan başka bir çalışmada otolog BMMSC intralezyonel uygulandığında tedavinin 18. ayında, dört köpeğin üçünde klinik iyileşme olduğu bildirilmiştir [69]. İVDH sonucunda paraplejik kalan ve derin ağrı duyusu olmayan yedi köpekle yapılan çalışmada, nörona yönlendirilmiş otolog BMMSC omuriliğe perkütan olarak 2 kez uygulanmıştır. Sekiz ay süreyle takip edilen 4 köpeğin; yürüyüş skorunda 3 olguda, propriosepsiyonda 2 olguda, nosisepsiyonda ise 3 olguda ilerleme kaydedilmiştir [70]. Meningoensefalomyelitisi olan köpeklerde yapılan çalışmada otolog BMMSC intratekal (IT) + IA veya IT+ IV olarak uygulamıştır. Tüm köpeklerin genel ve nörolojik durumlarında erken iyileşme görülmüş ve tedavinin özellikle servikal ağrı üzerinde etkili olduğu bildirilmiştir. IT + IA uygulama ile tedavi edilen köpek grubunun, IT + IV uygulama ile tedavi edilen gruba kıyasla tedaviye daha kısa bir reaksiyon süresi gösterdiği belirtilmiştir [71].

Köpek gençlik hastalığı üzerine yapılan çalışmaların ilkinde köpeklere fetal olfaktör epitelden elde edilen kök hücreler IV olarak uygulanmıştır. Hastalığın akut fazında MSC uygulandığında anlamlı bir iyileşme görülmediği tespit edilmiştir [72]. Yapılan ikinci çalışmada ise köpeklere ADMSC intaarteriyel uygulanmıştır. Tedaviden sonraki ilk yıl, köpekler lokomosyon yeteneklerinde önemli değişiklikler göstermemiştir. Bununla birlikte, üç köpekteki yoğun miyoklonus orta seviyeye düşürülmüştür. MSC uygulamasından 1 yıl sonra, üç köpek fonksiyonel ambülasyonu geri kazanmış, dört köpek bağımsız olarak hareket etmeye başlamış, iki köpekte de miyoklonik şiddet hafif hale gelmiştir. MSC’lerin, köpek gençlik hastalığının neden olduğu nörolojik sekellere sahip köpeklerin yaşam kalitesini artırabileceği sonucuna varılmıştır [73].

Sonuç olarak, son yıllarda güvenli ve etkili kök hücre tedavilerinin geliştirilmesinde önemli ilerlemeler kayded lm şt r. Veteriner hekimlikte göz, deri, karaciğer, kalp, böbrek, kemik, kas, ligament, tendon ve eklem hastalıkları, sindirim, sinir ve solunum sistem hastalıkları gibi birçok alanda kök hücre tedavisi umut verici sonuçlar sağlamıştır. Ancak çalışmaların çoğunda adipoz dokudan ve kemik iliğinden elde edilen MSC’ler kullanıldığından farklı dokulardan elde edilen kök hücrelerin kullanılmasıyla ilgili sonuçlar henüz bilinmemektedir. Ayrıca yaş, cinsiyet gibi faktörlerin MSC nin özellikleri üzerindeki etkisi de henüz aydınlatılamamıştır. Kök hücre çalışmalarında kullanılan hücrenin dozu, uygulama sıklığı ve uygulama yolunun çalışmalar arasında büyük farklılık göstermesi sonuçların değerlendirilmesini zorlaştırmaktadır. Bu nedenle, hastalıklarda kök hücre tedavisinin mekanizmalarını anlamak için uzun süre takipli ve kontrollü klinik çalışmaların daha fazla yapılması ve standart tedavi protokollerinin oluşturulması gerektiği düşünülmektedir. Veteriner rejeneratif tıptaki önemli gelişmelere rağmen, bu alan hala yeni gelişmelere açıktır. Bu alandaki araştırmaların, günümüzde tedavi edilemeyen birçok hastalık için salt bir olasılık değil, gerçekçi ve erişilebilir bir tedavi seçeneği olabileceği düşünülmektedir.

References

1. Kolios G, Moodley Y. Introduction to stem cells and regenerative medicine. Respiration 2013; 85: 3-10.
2. Weissman IL, Anderson DJ, Gage F. Stem and progenitor cells: Origins, phenotypes, lineage commitments, and transdifferentiations. Annu Rev Cell Dev Biol 2001; 17: 387-403. 3. Ullah I, Subbarao RB, Rho GJ. Human mesenchymal stem cells - current trends and future prospective. Biosci Rep 2015; 35: e00191.
4. Gomes IS, Oliveira VC, Pinheiro AO, et al. Bone marrow stem cell applied in the canine veterinary clinics. Pesq Vet Bras 2017; 37: 1139-1145. 5. Song L, Tuan RS. Transdifferentiation potential of human mesenchymal stem cells derived from bone marrow. FASEB J 2004; 18: 980-982. 6. Harman RJ. Stem cell therapy in veterinary dermatology. Vet Dermatol 2013; 24: 90-e24.
7. Quimby JM, Dow SW. Novel treatment strategies for feline chronic kidney disease: A critical look at the potential of mesenchymal stem cell therapy. Vet J 2015; 204: 241-246. 8. Volk SW, Theoret C. Translating stem cell therapies: The role of companion animals in regenerative medicine. Wound Repair Regen 2013; 21: 382-394. 9. Prządka P, Buczak K, Frejlich E, et al. The role of mesenchymal stem cells (MSCs) in veterinary medicine and their use in musculoskeletal disorders. Biomolecules 2021; 11: 1141. 10. Brondeel C, Pauwelyn G, de Bakker E, et al. Review: Mesenchymal stem cell therapy in canine osteoarthritis research: "experientia docet" (experience will teach us). Front Vet Sci 2021; 8: 668881. 11. Dias IE, Pinto PO, Barros LC, et al. Mesenchymal stem cells therapy in companion animals: useful for immune-mediated diseases? BMC Vet Res 2019; 15: 358. 12. Reichert CO, de Freitas FA, Levy D, Bydlowski SP. Oxysterols and mesenchymal stem cell biology. Vitam Horm 2021; 116: 409-436.
13. Villatoro AJ, Claros S, Fernandez V, et al. Safety and efficacy of the mesenchymal stem cell in feline eosinophilic keratitis treatment. BMC Vet Res 2018; 14: 116.
14. Arantes-Tsuzuki PDM, Mazzonetto PC, Lo Turco EG. Treatment for canine corneal ulcer using adipose tissue derived mesenchymal stem cell therapy-Case report. Preprints 2019; 2019: 120185.
15. Bittencourt MKW, Barros MA, Martins JFP, et al. Allogeneic mesenchymal stem cell transplantation in dogs with keratoconjunctivitis sicca. Cell Med 2016; 8: 63-77.
16. Sgrignoli MR, Silva DA, Nascimento FF, et al. Reduction in the inflammatory markers CD4, IL-1, IL-6 and TNF in dogs with keratoconjunctivitis sicca treated topically with mesenchymal stem cells. Stem Cell Res 2019; 39: 101525.
17. Zubin E, Conti V, Leonardi F, et al. Regenerative therapy for the management of a large skin wound in a dog. Clin Case Rep 2015; 3: 598-603.
18. Kim JW, Lee JH, Lyoo YS, Jung DI, Park HM. The effects of topical mesenchymal stem cell transplantation in canine experimental cutaneous wounds. Vet Dermatol 2013; 24: 242-e53.
19. Ribeiro J, Pereira T, Amorim I, et al. Cell therapy with human MSCs isolated from the umbilical cord Wharton jelly associated to a PVA membrane in the treatment of chronic skin wounds. Int J Med Sci 2014; 11: 979-987. 20. Nanjappa MD, Ahmad RA, Amarpal, et al. Caudal superficial epigastric axial pattern flap and stem cell therapy for the management of large wound on medial aspect of thigh in a dog. Adv Anim Vet Sci 2014; 2: 188-191.
21. Hall MN, Rosenkrantz WS, Hong JH, Griffin CE, Mendelsohn CM. Evaluation of the potential use of adipose-derived mesenchymal stromal cells in the treatment of canine atopic dermatitis: A pilot study. Vet Ther 2010; 11: E1-E14.
22. Villatoro AJ, Hermida-Prieto M, Fern ndez V, et al. Allogeneic adipose-derived mesenchymal stem cell therapy in dogs with refractory atopic dermatitis: Clinical efficacy and safety. Vet Rec 2018; 183: 654.
23. Nishimura T, Takami T, Sasaki R, et al. Liver regeneration therapy through the hepatic artery-infusion of cultured bone marrow cells in a canine liver fibrosis model. PLoS One 2019; 14: e0210588.
24. Matsuda T, Takami T, Sasaki R, et al. A canine liver fibrosis model to develop a therapy for liver cirrhosis using cultured bone marrow–derived cells. Hepatol Commun 2017; 1: 691–703.
25. Yan Y, Fang J, Wen X, et al. Therapeutic applications of adipose-derived mesenchymal stem cells on acute liver injury in canines. Res Vet Sci 2019; 126: 233-239.
26. Nam A, Han SM, Go DM, et al. Long-term management with adipose tissue-derived mesenchymal stem cells and conventional treatment in a dog with Hepatocutaneous syndrome. J Vet Intern Med 2017; 31: 1514-1519.
27. Vikartovska Z, Humenik F, Maloveska M, et al. Adult stem cells based therapies in veterinary medicine. Arch Vet Sci Med 2020; 3: 40-50.
28. Edaso T, Kebede A. Review on applications of stem cells in veterinary therapeutic practices. ARC J Anim Vet Sci 2018; 4: 20-32.
29. Taghavi S, Sharp TE, Duran JM, et al. Autologous c-kit+ mesenchymal stem cell injections provide superior therapeutic benefit as compared to c-kit+ cardiac-derived stem cells in a feline model of isoproterenol-induced cardiomyopathy. Clin Transl Sci 2015; 8: 425-431.
30. Sousa MG, Paulino-Junior D, Pascon JPE, et al. Cardiac function in dogs with chronic Chagas cardiomyopathy undergoing autologous stem cell transplantation into the coronary arteries. Can Vet J 2011; 52: 869-874.
31. Petchdee S, Sompeewong S. Intravenous administration of puppy deciduous teeth stem cells in degenerative valve disease. Vet World 2016; 9: 1429-1434.
32. Pogue B, Estrada AH, Sosa-Samper I, et al. Stem-cell therapy for dilated cardiomyopathy: A pilot study evaluating retrograde coronary venous delivery. J Small Anim Pract 2013; 54: 361–366.
33. Hensley MT, Tang J, Woodruff K, et al. Intracoronary allogeneic cardiosphere-derived stem cells are safe for use in dogs with dilated cardiomyopathy. J Cell Mol Med 2017; 21: 1503-1512.
34. Voga M, Adamic N, Vengust M, Majdic G. Stem cells in veterinary medicine-current state and treatment options. Front Vet Sci 2020; 7: 278.
35. P rez-Merino EM, Uson-Casaus JM, Duque-Carrasco J, et al. Safety and efficacy of allogeneic adipose tissue-derived mesenchymal stem cells for treatment of dogs with inflammatory bowel disease: Endoscopic and histological outcomes. Vet J 2015; 206: 391-397.
36. P rez-Merino EM, Uson-Casaus JM, Zaragoza-Bayle C, et al. Safety and efficacy of allogeneic adipose tissue-derived mesenchymal stem cells for treatment of dogs with inflammatory bowel disease: Clinical and laboratory outcomes. Vet J 2015; 206: 385-390.
37. Arzi B, Mills-Ko E, Verstraete FJ, et al. Therapeutic efficacy of fresh, autologous mesenchymal stem cells for severe refractory gingivostomatitis in cats. Stem Cells Transl Med 2016; 5: 75-86.
38. Arzi B, Clark KC, Sundaram A, et al. Therapeutic efficacy of fresh, allogeneic mesenchymal stem cells for severe refractory feline chronic gingivostomatitis. Stem Cells Transl Med 2017; 6: 1710-1722.
39. Webb TL, Webb CB. Stem cell therapy in cats with chronic enteropathy: a proof-of-concept study. J Feline Med Surg 2015; 17: 901-908.
40. Ferrer L, Kimbrel EA, Lam A, et al. Treatment of perianal fistulas with human embryonic stem cell-derived mesenchymal stem cells: a canine model of human fistulizing Crohn’s disease. Regen Med 2016; 11: 33-43.
41. Trzil JE, Masseau I, Webb TL, et al. Long term evaluation of mesenchymal stem cell therapy in a feline model of chronic allergic asthma. Clin Exp Allergy 2014; 44: 1546-1557.
42. Trzil JE, Masseau I, Webb TL, et al. Intravenous adipose-derived mesenchymal stem cell therapy for the treatment of feline asthma: A pilot study. J Feline Med Surg 2016; 18: 981-990.
43. Quimby JM, Webb TL, Habenicht LM, Dow SW. Safety and efficacy of intravenous infusion of allogeneic cryopreserved mesenchymal stem cells for treatment of chronic kidney disease in cats: Results of three sequential pilot studies. Stem Cell Res Ther 2013; 4: 48.
44. Rosselli DD, Mumaw JL, Dickerson V, et al. Efficacy of allogeneic mesenchymal stem cell administration in a model of acute ischemic kidney injury in cats. Res Vet Sci 2016; 108: 18-24.
45. Lee SJ, Ryu MO, Seo MS, et al. Mesenchymal stem cells contribute to improvement of renal function in a canine kidney injury model. In Vivo 2017; 31: 1115-1124.
46. Quimby JM, Webb TL, Gibbons DS, Dow SW. Evaluation of intrarenal mesenchymal stem cell injection for treatment of chronic kidney disease in cats: a pilot study. J Feline Med Surg 2011; 13: 418-426.
47. Quimby JM, Webb TL, Randall E, et al. Assessment of intravenous adipose-derived allogeneic mesenchymal stem cells for the treatment of feline chronic kidney disease: a randomized, placebo-controlled clinical trial in eight cats. J Feline Med Surg 2016; 18: 165-171.
48. Vidane AS, Pinheiro AO, Casals JB, et al. Transplantation of amniotic membrane-derived multipotent cells ameliorates and delays the progression of chronic kidney disease in cats. Reprod Domest Anim 2017; 52: 316-326.
49. Malakar D, Malik HN, Kumar D, et al. Advances in Animal Genomics. In: Mondal S, Singh RL. (Editors). Stem Cells: A Potential Regenerative Medicine for Treatment of Diseases. 1st Edition, Academic Press 2021: 33-48.
50. Shah K, Drury T, Roic I, et al. Outcome of allogeneic adult stem cell therapy in dogs suffering from osteoarthritis and other joint defects. Stem Cells Int 2018; 2018: 7309201.
51. Yoon HY, Lee JH, Jeong SW. Long-term follow-up after implantation of autologous adipose tissue derived mesenchymal stem cells to treat a dog with stifle joint osteoarthrosis. J Vet Clin 2012; 29: 82-86.
52. Cabon Q, Febre M, Gomez N, et al. Long-term safety and efficacy of single or repeated intra-articular injection of allogeneic neonatal Mesenchymal stromal cells for managing pain and lameness in moderate to severe canine osteoarthritis without anti-inflammatory pharmacological support: pilot clinical study. Front Vet Sci 2019; 6: 10.
53. Black LL, Gaynor J, Adams C, et al. Effect of intraarticular injection of autologous adipose-derived mesenchymal stem and regenerative cells on clinical signs of chronic osteoarthritis of the elbow joint in dogs. Vet Ther 2008; 9: 192-200.
54. Cuervo B, Rubio M, Sopena J, et al. Hip osteoarthritis in dogs: A randomized study using Mesenchymal stem cells from adipose tissue and plasma rich in growth factors. Int J Mol Sci 2014; 15: 13437-13460.
55. Kr ston-P l , Cz bula , Gyur s , et al. Character zat on and therapeutic application of canine adipose mesenchymal stem cells to treat elbow osteoarthritis. Can J Vet Res 2017; 81: 73-78.
56. Muir P, Hans EC, Racette M, et al. Autologous bone marrow-derived Mesenchymal stem cells modulate molecular markers of inflammation in dogs with cruciate ligament rupture. PLoS One 2016; 11: e0159095.
57. Rocha Dos Santos C, Da Rocha Filgueiras R, Furtado Malard P, et al. Mesenchymal stem cells in osteotomy repair after tibial tuberosity advancement in dogs with cranial cruciate ligament injury. J Exp Orthop 2018; 5: 17.
58. Lee HB, Chung YS, Heo SY, Kim NS. Augmentation of bone healing of nonunion fracture using stem cell based tissue engineering in a dog: a case report. Vet Med 2009; 54: 198-203.
59. Song J, Kim Y, Kweon OK, Kang BJ. Use of stem-cell sheets expressing bone morphogenetic protein-7 in the management of a nonunion radial fracture in a toy poodle. J Vet Sci 2017; 18: 555-558.
60. Brown SG, Harman RJ, Black LL. Adipose-derived stem cell therapy for severe muscle tears in working German shepherds: Two case reports. Stem Cell Discov 2012; 2: 41-44.
61. Kang MH, Park HM. Challenges of stem cell therapies in companion animal practice. J Vet Sci 2020; 21: e42.
62. Ryu HH, Kang BJ, Park SS, et al. Comparison of mesenchymal stem cells derived from fat, bone marrow, wharton’s jelly, and umbilical cord blood for treating spinal cord injuries in dogs. J Vet Med Sci 2012; 74: 1617-1630.
63. Kim Y, Jo SH, Kim WH, Kweon OK. Antioxidant and anti-inflammatory effects of intravenously injected adipose derived mesenchymal stem cells in dogs with acute spinal cord injury. Stem Cell Res Ther 2015; 6: 229.
64. Granger N, Blamires H, Franklin RJM, Jeffery ND. Autologous olfactory mucosal cell transplants in clinical spinal cord injury: A randomized double-blinded trial in a canine translational model. Brain 2012; 135: 3227-3237.
65. Nishida H, Nakayama M, Tanaka H, et al. Evaluation of transplantation of autologous bone marrow stromal cells into the cerebrospinal fluid for treatment of chronic spinal cord injury in dogs. Am J Vet Res 2011; 72: 1118-1123.
66. Sarmento CAP, Rodrigues MN, Bocabello RZ, Mess AM, Miglino MA. Pilot study: bone marrow stem cells as a treatment for dogs with chronic spinal cord injury. Regen Med Res 2014; 2: 9.
67. Escalh o CCM, Ramos IP, Hochman-Mendez C, et al. Safety of allogeneic canine adipose tissue-derived Mesenchymal stem cell intraspinal transplantation in dogs with chronic spinal cord injury. Stem Cells Int 2017; 2017: 3053759.
68. Hiyama A, Mochida J, Iwashina T, et al. Transplantation of mesenchymal stem cells in a canine disc degeneration model. J Orthop Res 2008; 26: 589-600.
69. Penha EM, Me ra CS, Gu mar es ET, et al. Use of autologous mesenchymal stem cells derived from bone marrow for the treatment of naturally injured spinal cord in dogs. Stem Cells Int 2014; 2014: 437521.
70. Beşaltı O, Can P, Akpınar E, et al. Intraspinal transplantation of autologous neurogenically-induced bone marrow-derived mesenchymal stem cells in the treatment of paraplegic dogs without deep pain perception secondary to intervertebral disk disease. Turk Neurosurg 2015; 25: 625-632.
71. Zeira O, Asiag N, Aralla M, et al. Adult autologous mesenchymal stem cells for the treatment of suspected non-infectious inflammatory diseases of the canine central nervous system: Safety, feasibility and preliminary clinical findings. J Neuroinflammation 2015; 12: 181.
72. Pinheiro AO, Cardoso MT, Vidane AS, et al. Controversial results of therapy with mesenchymal stem cells in the acute phase of canine distemper disease. Genet Mol Res 2016; 15: 8310.
73. Pinheiro LL, De Lima AR, Martins DM, et al. Mesenchymal stem cells in dogs with demyelinating leukoencephalitis as an experimental model of multiple sclerosis. Heliyon 2019; 5: e01857.