SIĞIR THEİLERİOSİSİ

Theileria türleri evcil ve yabani ruminantlarda enfeksiyon oluştururlar. Sığırlardaki türler, dünyanın hemen her tarafında yaygın olarak bulunmakta ve sığır endüstrisi için büyük problem oluşturmaktadır. Theileria parva ve Theileria annulata kültür ırkı duyarlı sığırlarda yüksek morbidite ve mortalite ile seyreden lenfoproliferatif karakterde hastalığa neden olurlar. Diğer türler ise daha hafif enfeksiyonlara neden olurlar. Bu türlerin patojenitesi, taksonomi ve nomenkülatördeki yerleri tartışmalıdır. Türkiye’de tropikal theileriosis, sığır endüstrisi için büyük bir tehdit oluşturmaktadır. Ancak diğer Theileria türlerinin varlığı ile ilgili fazla bilgi mevcut değildir.

Theileria species infect wild and domestic ruminants. Bovine Theileria species causing serious problems in dairy and beef industry are common across the world. Theileria parva and Theileria annulata, cause lymphoproliferative disease with high morbidity and mortality in susceptible cattle. The other bovine Theileria species cause mild disease in cattle. The taxonomy, pathogenicity and nomenclature of these species are ambiguous. In Turkey, tropical theileriosis is considered to be a major threat to the cattle industry. However, data on the other Theileria species are limited.

Giriş

Theileria soyu; Apicomplexa anacı, Sporozoa sınıfı, Piroplasmia alt sınıfı, Piroplasmida takımı ve Theieridae ailesi içinde yer almaktadır. Bu soya bağlı türler, dünyanın her tarafında yaygın olarak bulunmakta ve evcil hayvanlar için büyük tehdit oluşturmaktadır [26, 39]. Theileria türleri Apicomplexa anacında yer almalarına rağmen, apikal kompleksi oluşturan kompanetlerden sadece rhoptri’ye sahip olup, polar ring, konoid, mikronem ve suppelliküler mikrotubullerden yoksundurlar [37]. Ancak hareketli olan kinetler mikronem’e, intraeritrositik formlar ise mikropor’a sahiptir [38].

Parazitlerin hayat siklusu Ixodidae ailesinde yer alan keneler ile sığır, koyun, keçi, manda, zebu ve geyik gibi memeli hayvanlar arasında geçer. Memeli hayvanlarda parazitlerin hayat siklusu, arakonak kenenin nimf ve erişkin safhada kan emme esnasında sporozoitleri vermesiyle başlar. Lenfoid hücrelere giren sporozoitler şizontları oluşturmak üzere gelişirler. Buna paralel olarak konak hücrede transformasyon ve bölünme başlar. Şizont içerisinde meydana gelen merozoitler eritrositlere girerek piroplasmik formları oluştururlar [26, 36, 39].

Larva ve nimf safhasında enfekte konaktan kan emen keneler, kanla birlikte piroplasm formları alır ve kenenin bağırsak lumeninde gametogenesis ve fertilizasyon gerçekleşir. Zigot mide epitellerine girer ve hareketli kinetler oluşur. Kinetler mide duvarını delerek tükürük bezlerine ulaşır ve burada sporogonik çoğalma sonucunda binlerce sporozoit meydana gelir [36, 39].

Theileria türlerinin sığırlarda oluşturduğu enfeksiyonların şiddeti oldukça farklıdır. Bazı türler ileri derecede patojen etkiye ve yüksek mortaliteye sahipken, bazı türler düşük, bazıları da non-patojen etkiye sahiptirler. Hastalığın patogenezi parazitin lenf hücreleri ile eritrositlerde yaptığı tahribat sonucu ortaya çıkar. Bu tahribatın oluşmasında T. parva’da şizontlar; Theileria mutans ve bazı non-transformik türlerde (T. sergenti/buffeli/orientalis) lenf yumruları, dalak ve karaciğerde sizontlar geçici olarak saptanmakla birlikte, piroplasmlar; T. annulata’da ise hem şizontlar hem de piroplasmlar etkin rol oynar [28, 29, 35, 46, 47].

Theileria türlerinin sınıflandırılmasında, uzun süre şizont ve piroplasmların morfolojik yapıları, vektör kene spesifikliği, patojenite, biyolojik karakterler ve serolojik tanımlamalar esas alınmıştır. Ancak bu kriterlerin bir takım dezavantajları vardır. Piroplasmların morfolojisi, enfeksiyonun seyri sırasında değişebileceği için türlerin ayırımında kullanılabilecek iyi bir kriter değildir. Örneğin piroplasm morfolojisi dikkate alınarak yapılan araştırmalarda, Nijerya’da T. annulata, Pakistan ve Suriye’de ise T. parva’nın bulunduğu gibi yanıltıcı sonuçlar elde edilmiştir [49]. Bununla birlikte enfekte eritrosit sitoplazmasında bulunabilen bar ve veil gibi yapılar patojen türlerle iyi huylu Theileria etkenlerinin ayırımında iyi bir kriterdir [46]. Bazı türlerde şizontların tanımlanamaması, T. mutans şizontlarında çekirdeğin büyük olması gibi özellikler, şizont morfolojisine dayalı tür ayırımına imkan sağlamıştır [49,50].

Bir zamanlar serolojik tanımlamaların tür ayırımında güvenilir bir kriter olduğu ve en iyi sonuçların İndirek Floresan Antikor (İFA) testi ile alındığı belirtilmekle birlikte, türler arasındaki çapraz reaksiyonların tespit edilmesi, serolojik tanımlamalar için önemli bir handikap olmuştur [49].

Konak ve vektör kene özgüllüğünün yanında, tür ayrımında önemli bir kriter olan patojenitenin, örneğin düşük patojeniteye sahip T. mutans’ın, bazen de öldürücü olması gibi zaman zaman yanıltıcı sonuçlar verebileceği belirtilmiştir [31]. Tüm bu kriterlerin yanında Theileria türleri arasında, piroplasm taşıyıcılığı, epidemiyoloji, şizont ve piroplasmların morfolojisi yanında sayısı, farklı morfolojik tiplerin yüzde oranları gibi özellikler tür ayırımında yardımcı olabilir [49].

Ancak bugün Theileria türlerinin ayırımında, tüm bu kriterlerin yeterli olmadığı, parazitteki moleküler ve genetik farklılıkları ortaya koyan filogenetik analizlerin dikkate alınması gerektiği ifade edilmektedir [7, 17]. Son zamanlarda Theileria türlerinin taksonomideki yerlerinin belirlenmesinde, çeşitli genlerin (small subunit ribosomal RNA ve major piroplasm surface protein) filogenetik analizlerine dayalı çalışmalar ön plana çıkmıştır [7, 8, 17, 23-25]. Belirtilen tüm bu farklılıklara rağmen, hala bazı Theileria türlerinin taksonomi ve sistemdeki yerleri tartışmalıdır.

Bu derlemede, sığırlarda bulunan Theileria türleri ile bunların patojenitesi, taksonomisi ve isimlendirilmeleri üzerinde durulmuştur.

Sığırlardaki Theileria Türleri: Sığırlarda, Theileria parva, T. annulata, T. mutans, T. taurotragi, T. velifera, T. sergenti/buffeli/orientalis olmak üzere altı Theileria türü bulunmaktadır. Bu türler arasında patojenite, morfolojik, biyolojik ve genetik yönlerden önemli farklılıklar vardır. Bunlardan T. parva ve T. annulata en patojen iki tür olup, sığırlarda lenfoproliferatif karakterde, yüksek morbidite ve mortalite ile seyreden hastalıklara neden olurlar. Diğer Theileria türleri nispeten daha az patojen veya apatojen türler olarak kabul edilmektedir. T. mutans birçok araştırıcı tarafından apatojen [16, 30, 35], bazı araştırıcılar tarafından ise patojen bir tür olarak nitelendirilmiştir [53]. Geyik ve antilopların paraziti olan T. taurotragi’nin sığırlarda düşük patojeniteye sahip olduğu, manda ve sığırlarda bulunan T. velifera’nın ise apatojen bir tür olduğu ifade edilmektedir [49]. İyi huylu theileriosis etkeni olarak kabul edilen T. sergenti/buffeli/orientalis grubu parazitlerin patojenitesi, taksonomi ve nomenkülatördeki yerleri konusunda tam bir birlik sağlanamamakla birlikte non-transformik Theileria türleri olarak klasifiye edilmişlerdir [8, 14, 23, 46]. Bu türler benzer özelliklere sahip olmalarına rağmen, bulundukları ülkelere göre farklı isimlerle ifade edilirler. Japonya’da T. sergenti, Avustralya’da T. buffeli ve Avrupa’da T. orientalis iyi huylu Theileria türleri olarak bilinmektedir [50]. Bu ayırım, hastalığın patogenezisini oluşturan parazit formları ile ilişkilendirilmiştir. Bu gruptaki parazitlerin patogenezisinde eritrositlerdeki piroplasm formları etkin rol oynamakta ve hastalığın belirtisi olarak anemi öne çıkmaktadır [29]. Son yıllarda Doğu Asya’da sığır ve mandalarda tespit edilen yeni bir türde (Theileria sp.) bu gruba dahil edilmiştir [23].

Theileria parva: Şark Sahil Humması etkeni olan T. parva; Orta, Doğu ve Güney Afrika’da (Sudan, Zaire, Kenya, Viktorya Gölü) sığır, zebu, manda ve antiloplarda bulunur [27, 31]. T. parva’nın vektörleri, Rhipicephalus appendiculatus başta olmak üzere, R. zambesiensis, R. duttoni, R. simus ve R. evertsi’dir [31]. T. parva’nın son konaktaki proliferasyon yeri lenfositlerdir. T. parva enfeksiyonlarında özellikle başlıca T-lenfositlerinin subsetleri (BoT4⁺ ve BoT8⁺) ve B-lenfositleri enfekte bulunmuştur [19, 31]. Eritrositler içindeki piroplasm formları çoğalmaz ve dolayısı ile hastalığın patogenezisinde şizontlar etkindir [39]. Bu türün, T. parva parva, T. parva bovis ve T. parva lawrencei olmak üzere üç alt tipinin bulunduğu, bu tipler arasında morfolojik ve serolojik farklılıklar olmadığı, ancak biyolojik ve epidemiyolojik farklılıkların bulunduğu ifade edilmektedir [49]. Son yıllarda yapılan moleküler çalışmalar bu alt tipler arasında genetik farklılıkların da bulunduğunu göstermektedir [5].

Theileria annulata: Tropikal theileriosis etkeni olan T. annulata; Kuzey Afrika, Güney Avrupa, Orta Doğu, Hindistan, Çin, Asya’nın bir bölümü ile Nil Vadisi’nden Sudan’a kadar uzanan geniş bir coğrafyada sığır, manda ve zebularda görülen bir türdür [26, 39]. Bu tür başta H. anatolicum anatolicum, H. a. excavatum, H. detritum ve H. marginatum olmak üzere bu soya bağlı 15 kene türü tarafından nakledilir [9, 22, 33, 39, 49]. T. annulata enfeksiyonlarında B-lenfositlerinin subsetleri ve monositler enfekte bulunmuştur [19, 31]. T. annulata’nın patogenezisinde, hem şizontlar, hem de eritrositlerde çoğalma siklusu gösteren piroplasmlar etkindir [19, 39].

Theileria mutans: T. mutans ilk defa Güney Afrika’da sığırlarda tespit edilmiş, daha sonra dünyanın birçok bölgesinde düşük patojeniteli tüm türler T. mutans olarak bildirilmiş ve diğer iyi huylu Theileria türleri ile karıştırılmıştır [35, 43, 44]. Avrupa, Amerika ve Akdeniz ülkelerinde T. orientalis uzun bir süre T. mutans olarak değerlendirilmiştir [35]. T. mutans’ın Rhipicephalus, Haemaphysalis, Boophilus, Dermacentor ve İxodes keneleri ile nakledildiği bildirilmekle beraber, esas vektörünün Amblyomma cinsi keneler olduğu ve Tropik Afrika (Doğu, Orta ve Güney Afrika ile Caribbean adaları) ile sınırlı bir tür olduğu ifade edilmektedir [35, 49]. Mandaların paraziti olarak kabul edilen T. mutans’ın sığırlarda genellikle iyi huylu theileriosise neden olduğu, ancak özellikle Doğu Afrika’da parazitin patojen suşlarının bulunduğu ve ölümle sonuçlanan ciddi enfeksiyonlara yol açtığı ifade edilmiştir [3, 46, 53]. T. mutans’ın patojenite yönünden çelişkili bir biçimde değerlendirilmesinin nedeni, dünyanın değişik bölgelerinde T. mutans’tan ileri geldiği düşünülen enfeksiyonların gerçekte farklı Theileria türleri tarafından oluşturulmasından kaynaklan-maktadır. Güney Afrika’da T. mutans olarak tanımlanan parazitin A. variegatum ile taşınan apatojen bir tür olduğu, Kenya’da belirlenen diğer apatojen bir türünde, T. taurotragi ile benzer olduğu ifade edilmiştir [49]. T. mutans’ın patojenitesine etki eden faktörlerin bilinmediği, bu türe atfedilen Tzanneen theileriosis’inin aslında R. appendiculatus ile taşınan başka bir tür tarafından oluşturulduğu belirtilmiştir [49]. Ayrıca Tzanneen hastalığının, sadece T. mutans tarafından değil, diğer birçok etkenin işbirliği sonucunda oluştuğu da ifade edilmiştir [34]. Tüm bu bilgiler T. mutans’ın apatojen bir tür olduğunu, ancak bazı suşlarının patojen olabileceği düşüncesini desteklemektedir.

Theileria taurotragi: Geyik ve antilopların bir paraziti olan T. taurotragi sığırlarda da enfeksiyon oluşturabilmektedir [4]. Sığırda genellikle hafif veya subklinik enfeksiyonlara neden olmakla birlikte, bazen ciddi hastalık tablosu oluşturabilir. T. taurotragi düşük patojenitesi yönünden T. mutans ile karıştırılmıştır. Ancak gerek morfoloji ve gerekse vektör kene yönünden T. mutans’tan farklıdır. T. taurotragi, T. parva ile tek yönlü kross reaksiyon verir.

Theileria velifera: Afrika’da mandaların bir paraziti olup, sığırlar için non-patojen bir türdür. , Amblyomma soyuna bağlı kenelerle nakledilir [35].

Theileria sergenti/buffeli/orientalis (Bening Theileria) grup: Bu türler, Uzak Doğu, Amerika, Avustralya, Avrupa ve Afrika’nın hemen her bölgesinde bildirilmiştir [43, 46]. Bu parazitlerin, Asya’da Haemaphysalis, keneleri ile nakledildikleri ileri sürülürken, Texan ve Chine izolatlarının Dermacentor ve Amblyomma soylarına bağlı kene türleri ile nakledildiği ileri sürülmüştür [13, 20, 40-42, 46]. İyi huylu Theileria (bening Theileria) etkenleri olarak bilinen bu türleri, patojen türlerden ayırt eden en belirgin özellik, şizontlarının lökosit transformasyonu ve öldürücü lenfoproliferasyon oluşturmamasıdır. Dolayısı ile hastalığın patogenesisde şizontların hiç bir rolü yoktur. Şizontlara, geçici bir süre sadece lenf nodülleri, dalak ve karaciğerde rastlanır [46]. Bu gruptaki Theileria türlerinin şizontları, sadece Avustralya, Kore ve Japonya’da tespit edilebilmiştir [43]. Patojenitelerinin orta derece patojenden apatojene kadar değiştiği bildirilmiştir [29]. T. sergenti’nin Japonya’da meradaki sığırlarda anemi ile seyrederek ileri derecede verim kaybına yol açan önemli bir enfeksiyona yol açtığı ifade edilirken [45, 49], sporozoitlerin lenf yumrusuna inokülasyonu ile oluşturulan deneysel enfeksiyonlarda hiçbir semptom oluşmadığı bildirilmiştir [18].

Chansiri ve ark. [8], altı bilinen ve on dört bilinmeyen Theileria türü ile SSU rRNA temelinde yaptıkları moleküler filogenetik çalışmada, T. parva, T. annulata ve T. taurotragi’yi patojen Theileria türleri grubuna, T. sergenti ve T. buffeli’yi de patojen olmayan gruba dahil etmişlerdir. Onuma ve ark. [32], bu grubu oluşturan türlerin yeniden sınıflandırılması gerektiğini, T. sergenti’nin MPSP geninin analizi sonucunda dört tipinin bulunduğunu (I,C,B₁,B₂), bunlardan tip I’nın sığırlarda anemiye yol açtığını, ancak tip C’nin T. orientalis ve T. buffeli gibi apatojen olduğunu bildirmiştir.

Parazitlerin mikroskopik görünümlerindeki benzerlik, bütün vektör kenelerin belirlenmemiş olması gibi tam bir hayat siklusu verilerinin mevcut olmaması, miks enfeksiyonların görülme ihtimalinin yüksek olması ve saf izolatın elde edilme güçlüğü gibi faktörlerden dolayı, bu türlerin isimlendirilmesinde değişik görüşler ileri sürülmüş olup, bu konuda henüz tam bir görüş birliği sağlanamamıştır [7]. Benzer özelliklere sahip olan bu türler, çoğu zaman bulundukları coğrafik bölge, makroşizontların olup olmadığı, vektör kene ve konak spesifikliği gibi kriterler esas alınarak isimlendirilmiştir [46]. Avustralya ve Japonya’da sırası ile T. buffeli ve T. sergenti olarak adlandırılırken, Avrupa’da T. orientalis olarak isimlendirilmiştir [50]. Vilenberg [50], serolojik ve morfolojik özelliklerini dikkate alarak, bu türlerin aynı parazitler olduğunu ve T. orientalis olarak isimlendirilmesini önermişken, bazı yazarlar [14, 24], T. buffeli ve T. orientalis’in aynı tür, T. sergenti’nin bunlardan farklı bir tür olduğunu ileri sürmüşlerdir. Levine [26], T. sergenti’nin özellikle buzağılarda anemi ile seyreden enfeksiyonlar oluşturduğunu ve dolayısı ile klinik olarak T. buffeli ve T. orientalis’ten ayrı bir tür olarak ele alınması gerektiğini ifade etmiştir. Kore ve Çin’de T. sergenti olarak isimlendirilen Theileria spp.’nin Japonya’da bulunan tür ile ilişkisinin açık olmadığı bildirilmiştir [25]. Avusturalya’da Callow ve ark. [6], iyi huylu theileriosis etkenini, mandalardan sığırlara aktarabildiği için bu paraziti T. buffeli olarak isimlendirmiştir. Ancak aynı etken Hindistan ve Çin’de sığırlara aktarılamamıştır. Bundan dolayı Avustralya’da bulunan parazitin farklı olduğu düşünülmüştür. T. orientalis sığırlarda, T. buffeli mandalarda tespit edildiği için manda spesifik parazitler (Çin, Hindistan) T. buffeli, diğerleri T. orientalis olarak isimlendirilmiştir [43]. Avustralya parazitinin vektörü H. humerosa ve H. bancrofti’dir. H. longicornis ise Kore ve Japonya’da Theileria spp.’nin vektörüdür. İngiltere’de ise Theileria spp.’nin vektörü H. punctata’dır [43]. Fujizaki [14], Avustralya’da H. longicornis ile sadece T. sergenti’nin, Japonya’da ise aynı kene ile hem T. sergenti, hem de T. orientalis’in nakledildiğini bildirmiştir. Ayrıca, ELİSA ile T. sergenti ve T. buffeli/orientalis arasında serolojik farklılıkları belirlemiş, yine p33/34 protein gen analizlerine göre bu iki grubun ayrılabileceğini ifade etmiştir. Buna göre iyi huylu theileriosis etkenlerinin T. sergenti ve T. orientalis/buffeli olmak üzere iki grupta toplanması gerektiğini ileri sürmüştür. Aynı araştırıcı [14], iyi huylu gurubu parazitlerin tek tür adı altında isimlendirilmesi durumunda, T. sergenti adının kullanılması gerektiğini belirtmiş, ancak Asya mandalarının paraziti olan T. buffeli’nin sığırların iyi huylu Theileria türleri ile benzer olarak ele alınmadığını ifade edenler olması ve Wenyon’un, 1926 yılında T. sergenti adını bir koyun paraziti için kullanması gibi filogenetik sebeplerden dolayı iyi huylu theileriosis etkenlerinin temsilcisi olarak T. sergenti’den ziyade T. buffeli ve T. orientalis’in alınması gerektiğini ifade etmiştir. Vilenberg [50], Japon, Avustralya, İngiliz, İran, Amerika, Kore suşlarını serolojik ve morfolojik olarak karşılaştırması sonucunda, bu türlerin T. orientalis olarak isimlendirilmesini önermiş, ancak bu önerinin Asya mandalarının parazitinin sığırlardaki ile benzer olup olmadığı tartışması çıkıncaya kadar devam ettiği belirtilmiştir [14].

Sığırların iyi huylu Theileria türlerinde, MPSP (p33/34) geni yüksek derecede korunmuştur. Aynı şekilde T. annulata, T. parva ve Babesia equi’de 30 kDa piroplasm proteinini kodlayan genler tespit edilmiştir. Bu gen dizilerinin belirlenmesi, Theileria parazitlerinin taksonomilerinde çok önemli veriler ortaya koymaktadır. Kawazu ve ark. [23], sığırlardaki Theileria spp. ile buffalolardaki Theileria spp.’nin ilişkisini belirlemek için, p33/34 genini analiz ettiklerinde, buffalolardaki Theileria spp.’nin sığırlardaki Theileria spp.’den farklı olduğunu, sığırlardaki Theileria spp.’ninde kendi aralarında T. sergenti (Ikeda stock) ve T.buffeli/orientalis (Warwick, Marula, Essex stock) olarak iki gruba ayrıldığını ileri sürmüşlerdir. Aynı araştırma sonuçlarına göre [23], buffalolardaki Theileria spp. için kullanılan T. buffeli isminin, sığırlar için kullanılamayacağı, bunun yerine sığırlardaki iyi huylu Theileria türleri için Vilenberg’in önerdiği gibi T. orientalis isminin kullanılmasını teklif etmişlerdir. Gubbels ve ark., 18S SSU rRNA ve MPSP genleri üzerinde yaptıkları çalışmada [17], sığırlardaki iyi huylu theileriosis etkenleri için, moleküler seviyede daha fazla veriler elde edilinceye kadar T. buffeli isminin kullanılmasını önermişlerdir.

Türkiye’de theileriosis ile ilgili araştırmalar, uzun yıllar lenf ve perifer kan frotilerinin mikroskopik bakısına göre [10-12, 15, 48], son yıllarda ise serolojik ve moleküler yöntemler ile yapılmıştır [1, 2, 51, 52]. Bu çalışmalar, Türkiye’de sığırlarda patojen Theileria türlerinden T.annulata’nın yüksek oranda bulunduğunu göstermiştir. ’ın, eskiden bütün dünyada olduğu gibi Türkiye’de de yaygın olarak bulunduğu sanılıyordu. Ancak bugün bu türün sadece tropik Afrika’da bulunduğu, dünyanın diğer bölgelerinde ise iyi huylu theileriosis etkeninin, T. mutans’ın dışında bir Theileria türü veya türleri olabileceği kanaati ortaya çıkmıştır.

Türkiye’de Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesini kapsayan geniş bir alanda sığırlarda T. annulata’nın yaygınlığının belirlenmesi amacıyla tarafımızdan yapılan mikroskopik, serolojik ve moleküler çalışmalarda (Tübitak Projesi. Proje No: VHAG-1653), T. annulata pozitif örneklerin dışında, kan frotilerinde Theileria spp.’nin piroplasm formları, serumlarda ise T. annulata’ya karşı şekillenen antikorlar tespit edilen bazı numunelerde, bu iki yönteme göre daha spesifik ve duyarlı olan Polimeraz Zincir Reaksiyonu ile T. annulata amplifiye edilememiştir. Bu sonuç Türkiye’de sığırlarda T. annulata dışında başka bir tür veya türlerin olabileceği kanaatini doğurmuştur. Nitekim Ankara [51] ve Kayseri yörelerinde [21], sığırlarda T. buffeli’nin RLB ile tespit edilmesi bu görüşümüzü desteklemektedir.

Sonuç olarak, son yıllarda yapılan çalışmalarda, sığırlarda bulunan Theileria türlerinden T. parva ve T. annulata’nın ileri derecede patojen; T. mutans ve T. taurotragi’nin düşük patojeniteli; T. velifera ve T. sergenti/buffeli/orientalis’in ise iyi huylu theileriosis etkeni olarak kabul edildiği bildirilmiştir. T. sergenti/buffeli/orientalis’in bölgeler arasında farklı isimlerle adlandırılmasının ortadan kaldırılması için geniş kapsamlı, genetik analizlere dayalı ve özellikle türlerin biyolojik gelişimi ve diğer farklılıklarını içeren çalışmalara gerek vardır.

References

1. Aktaş M, Dumanlı N, Çetinkaya B, Çakmak A. Field evaluation of PCR in detecting Theileria annulata infection in cattle in the east of Turkey. Vet. Rec. 2002; 150: 548-549.
2. Aktaş M, Sevgili M, Dumanlı N, Karaer Z, Çakmak A. Elazığ, Malatya ve Tunceli İllerinde tropikal theileriosisin seroprevalansı. Turk J. Vet. Anim. Sci. 2001; 25: 359-363.
3. Anonymous. Theileriosis. 2000. Erişim: www.oie.int/eng/normes/mmanual/A000 58.htm.
4. Binta MG, Losho T, Allsopp BA, Mushi EZ. Isolation of Theileria taurotragi and Theileria mutans from cattle in Botswana. Vet. Parasitol. 1998; 77: 83-91.
5. Bishop R, Geysen D, Skilton R, Odongo D, Nene V, Allsopp B, Mbogo S, Spooner P, Morzaria S. Genomic polimorphism, sexual recombination and molecular epidemiology of Theileria parva. In: Dirk A.E. Dobbelaere and Declan J. McKeever (Edit.). Word Class Parasites Volume: 3 Theileria. Boston. Dordrecht. London. Kluwer Academic Publishers, 2002; 23-40.
6. Callow LL, Parker RJ, Rodwell BJ, Ottley ML. Piroplasmosis in buffalos and its serological diagnosis based on a homology between buffalo and bovine immunoglobulins. Aust. Vet. J. 1976; 52: 40-41.
7. Chae J-S, Allsopp BA, Waghela SD, Park JH, Kukuda T, Sugimoto C, Allsopp MTEP, Wagner GG, Holman PJ. A study of the systematics of Theileria spp. based upon small subunit ribosomal RNA gene sequences. Parasitol. Res. 1999; 85: 877-883.
8. Chansiri K, Kawazu S, Kamio T, Terada Y, Fujisaki K, Philippe H, Sarataphan N. Moleculer phylogenetic studies on Theileria parasites based on small subunit ribosomal RNA gene squences. Vet. Parasitol. 1999; 83: 99-105.
9. Dumanlı N. Theileria annulata’nın sebep olduğu sığır theileriosisinin Hyalomma excavatum ile nakli üzerine deneysel araştırmalar. Doğa. Türk. Vet. ve Hay. Derg. 1987; 11(1): 14-26.
10. Dumanlı N, Özer E. Elazığ Yöresinde sığırlarda görülen kan parazitleri ve yayılışları üzerinde araştırmalar. S. Ü. Vet. Fak. Derg. 1987; 3(1): 159- 166.
11. Erer H, Çakmak A, Yukarı BA. Türkiye\'nin farklı coğrafik bölgelerinde Theileria annulata\'nın sero-prevalansı. Ankara Üniv. Vet. Fak. Derg. 1995; 42: 57-60.
12. Erkut HM. Ege Bölgesinde sığırlarında piroplasmosis durumu ve tedavide yeni ilaçlamalar. Bornova Vet. Araş. Enst. Derg. 1967; 8(16): 120-130.
13. Fujisaki K, Ito Y, Kamio T, Kitaoko S. The pesence of Theileria sergenti in Haemaphysalis longicornis overwintering in pasture in Japan. Ann. Trop. Med. Parasitol. 1985; 79(5): 519-524.
14. Fujisaki K, Kawazu S, Kamio T. The taxonomy of the bovine Theileria spp. Parasitol. Today. 1994; 10: 31-33.
15. Göksu K. Ankara ve Civarı sığırlarında theileriosis üzerinde sistematik araştırmalar. Ank. Üniv. Vet. Fak. Ankara. 1959.
16. Göksu K. Theileriosisin klinik sendromlarıyla ilgili gelişmeler. “Theileriosis” F. Sayın (Ed.). Türk. Parasitol. Dern. Yay. No: 5. İzmir. Bilgehan Basımevi, 1985; 97-109.
17. Gubbels M-J, Hong Y, Van der Weide M, Oi B, Nijman IJ, Guangyuan L, Jongejan F. Molecular characterisation of the Theileria buffeli/orientalis group. Int. J. for Parasitol. 2000; 30: 943-952.
18. Hagiwara K, Takahashi K, Tanıyama H, Kawamoto S, Kurosawa T, Ikuta K, Ishihara C. Detection of Theileria sergenti sichizonts in bovine lymph node. Int. J. for Parasitol. 1997; 27(11): 1375-1378.
19. Heussler, V.T. Theileria survival strategies and host cell transformation. In: Dirk A.E. Dobbelaere and Declan J. McKeever (Edit.). Word Class Parasites Volume: 3 Theileria. Boston. Dordrecht. London. Kluwer Academic Publishers, 2002; 69-84.
20. Higuchi S, Kawamura S, Yasuda Y. Development of Theileria sergenti in the haemolymph of the tick Haemaphysalis longicornis. Zentralbl. Bacteriol. Microbiol. Hyg [A]. 1987; 264(3-4): 521-526.
21. İnci A, Karaer Z, Çakmak A, Günay O, Atasever A, Nalbantoğlu S, Vatansever Z, Çam Y, Iça A, Yıldırım A. Kayseri yöresinde sığırlarda tropikal theileriosis’in epidemiyolojisi üzerine araştırmalar. 2003, Kayseri. DPT 98-K12139 nolu projenin final raporu.
22. Karaer Z. Theileriosisin bulaşması ile ilgili gelişmeler. “Theileriosis” F. Sayın (Ed.). Türk. Parasitol. Dern. Yay. No: 5. İzmir. Bilgehan Basımevi, 1985; 47-76.
23. Kawazu S, Kamio T, Kakuda T, Terada Y, Sugimoto C, Fujisaki K. Phylogenetic relationships of the benign Theileria species in cattle and Asian buffalo based an the major piroplasm surface protein. Int. J. for Parasitol. 1999; 29: 613- 618.
24. Kawazu S, Sugimoto C, Kamio T, Fujisaki K. Antigenic differences between Japanese Theileria sergenti and other benign Theileria species of cattle from Australia (T.buffeli) and Britain (T.orientalis). Parasitol. Res. 1992; 78: 130-135.
25. Kim S-J, Tsuji M, Kubota S, Wei Q, Lee J-M, Ishihara C, Onuma M. Sequence analysis of the major piroplasm surface protein gene of benign bovine Theileria parasites in East Asia. Int. J. for Parasitol. 1998; 28: 1219-1227.
26. Levine ND. Veterinary Protozoology. Iowa State Uni. Iowa. Ames, 1985; 35-45.
27. Mckeever DJ, Morrison WI. Epidemiological significance of strain-specific immunity to Theileria parva. In: Dirk A.E. Dobbelaere and Declan J. McKeever (Edit.). Word Class Parasites Volume: 3 Theileria. Boston. Dordrecht. London. Kluwer Academic Publishers, 2002; 41-54.
28. Mehlhorn H. (Ed.). Encyclopedic reference of parasitology. Biyology, Structure, Function. ( second edition). Berlin. Heidelberg: Springer. 2001.
29. Mehlhorn H. (Ed.). Encyclopedic reference of parasitology. Disease,Treatment, Therapy. ( second edition). Berlin. Heidelberg: Springer. 2001.
30. Mimioğlu M, Göksu K, Sayın F. Veteriner ve Tıbbi protozooloji. Cilt 2. Ank. Üniv. Vet. Fak. Yay. No: 248. Ankara. Ank. Üniv. Basımevi, 1969.
31. Norvall RAI, Perry BD, Young AS. The epidemiyology of theileriosis in Africa. London. Academic Pres. 1992; 481.
32. Onuma M, Kakuda T, Sugimoto C. Theileria parasite infection in East Asia and control of the disease. Comparative Immunology, Microbiyology & İnfectious Diseases. 1998; 21: 165-177.
33. Samish M, Pipano E. Transmission of Theileria annulata by two and three host ticks of genus Hyalomma (Ixodidae). Proc. Int. Conf. Tick-Born Diseases and Their Vectors. Edinburg. 1976; 371-372.
34. Sayın F. Theileria türlerinin patolojisi. “Theileriosis” F. Sayın (Ed.). Türk. Parazitol. Dern. Yay. No: 5.. İzmir. Bilgehan Basımevi, 1985; 111-113.
35. Shah-Fischer M, Say RR. Manual of tropical veterinary parasitology. Wallingford. C.A.B. Int., 1989.
36. Shaw MK. Theileria development and host cell invasion. In: Dirk A.E. Dobbelaere and Declan J. McKeever (Edit.). Word Class Parasites Volume: 3 Theileria. Boston. Dordrecht. London. Kluwer Academic Publishers, 2002; 1-22.
37. Shaw MK. The same, but different the biology of Theileria sporozoite entry into bovine cells. Int. J. for Parasitol. 1997; 27: 457-474.
38. Shaw MK. Cell invasion by Theileria sporozoites. Trends in Parasitol. 2003; 19(1): 2-6.
39. Soulsby JL. Helmints, arthropods and protozoa of domesticated animals (seventh edition). Bailliere Tindal. 1986.
40. Stewart NP, De Vos AJ, McGregor W, Shiels IA. Observation on the development of tick-transmitted Theileria buffeli (syn. T. orientalis?) in cattle. Res. Vet. Sci. 1988; 44(3): 338-342.
41. Stewart NP, De Vos AJ, Shiels IA, Jorgensen WK. Transmission of Theileria buffeli to cattle by Haemaphysalis bancrofti fed on artifically infected mice. Vet. Parasitol. 1989; 34(1-2): 123-127.
42. Stewart NP, De Vos AJ, Shiels IA, McGregor W. The experimentel transmission of Theileria buffeli of cattle in Australia a by Haemaphysalis humerosa. Aust. Vet. J. 1987; 6(3): 81-83.
43. Stewart NP, Vilenberg G, De Vos AJ. Review of Australian species of Theileria, with special reference to Theileria buffeli of cattle. Trop. Anim. Hlth. Prod. 1996; 28: 81-90.
44. Stockham SL, Kjomtrup AM, Condrad PA, Schmidt DA, Scott MA, Robinson TW, Tyler JW, Jonson GC, Carson CA, Cuddihee P. Theileriosis in Missiori beef herd caused by Theileria buffeli; case report, herd investigation, utrastructure, phylogenetic analysis, and experimental transmission. Vet. Pathol. 2000; 37: 11-21.
45. Sugimoto C. Economical importance of theileriosis in Japan. Trop. Anim. Health. Prod. 1997; 29: 49.
46. Sugimoto C, Fujisaki K. Non-transforming Theileria parasites of ruminants. In: Dirk A.E. Dobbelaere and Declan J. McKeever (Edit.). Word Class Parasites Volume: 3 Theileria. Boston. Dordrecht. London. Kluwer Academic Publishers, 2002; 93-106.
47. Sugimoto C, Kawazu S, Sato M, Kamio T, Fujisaki K. Preliminary biochemical characterization of “veil” structure purified from Theileria sergenti-, T. buffeli- and T. orientalis infected bovine erithrocytes. Parasitol. 1992; 104(2): 207-213.
48. Tüzer E. İstanbul ili ve çevresinde sığırlarda görülen Babesia, Theileria ve Anaplasma türleri ve bunlardan oluşan enfeksiyonların yayılışı üzerinde araştırma, İ.Ü. Vet. Fak. Derg. 1982; 8(1): 97-110.
49. Uilenberg G. Theileria species of domesticated livestock.“Advences in the control of theileriosis” İrvin AD, Cunnigham MP ve Young AS (Eds.). London. Hague Martinus Nijhoff Publishers, 1981; 4-37.
50. Uilenberg G, Perie NM, Spanjer AAM, Franssen FFJ. Theileria orientalis, a cosmopolitan blood parasite of cattle; demostration of schizont stage. Res. Vet. Sci. 1985; 38: 352-357.
51. Vatansever Z, İça A, Deniz A, Nalbantoğlu S, Karaer Z, Çakmak A, Sparagano O. Ankara Yöresinde kene kaynaklı protozoon enfeksiyonlarının reverse line blotting (RLB) ve indrek floresan antikor testi (IFAT) ile saptanması. XIII. Ulusal Parazitoloji Kongresi. Konya. 2003; 194.
52. Vatansever Z, Nalbantoğlu S. Detection of cattle infected with Theileria annulata in fields by nested PCR, IFAT and microscopic examination of blood smears. Turk J. Vet. Anim. Sci. 2002; 26; 1465-1469.
53. Young AS, Purnell RE, Payne RC, Brown CGD, Kanhai GK. Studies on the transmission and course of infection of a Kenyan strain of Theileria mutans. Parasitol. 1978; 76: 99-115.